Vay tiền thường bị gán với những định kiến tiêu cực. Nhiều người coi việc đi vay là dấu hiệu của sự yếu kém tài chính. Nhưng thực tế, vay có trách nhiệm là một công cụ tài chính quan trọng, thậm chí là đòn bẩy giúp nhiều cá nhân và gia đình đạt được các mục tiêu lớn như mua nhà, đầu tư kinh doanh, hoặc trang trải chi phí y tế khẩn cấp. Vấn đề không nằm ở việc vay hay không, mà là vay như thế nào để không rơi vào bẫy nợ.
Bức tranh thị trường tín dụng tiêu dùng Việt Nam năm 2026 cho thấy một thực tế đáng chú ý: tỷ lệ nợ xấu toàn ngành đang ở mức 7,8%. Cứ 100 đồng cho vay ra thì gần 8 đồng có nguy cơ không thu hồi được. Con số này là hồi chuông cảnh báo cho cả bên cho vay lẫn bên đi vay. Nó cho thấy rất nhiều người đang vay vượt quá khả năng chi trả, hoặc thiếu hiểu biết về các điều khoản vay.
Vậy thế nào là vay có trách nhiệm? Nguyên tắc đầu tiên là hiểu rõ mục đích vay. Chỉ nên vay cho những nhu cầu thực sự cần thiết và có khả năng tạo ra giá trị trong tương lai — như đầu tư học tập nâng cao thu nhập, mua tài sản có tiềm năng tăng giá, hoặc xử lý tình huống khẩn cấp. Tuyệt đối không vay để chi tiêu xa xỉ, mua sắm theo cảm xúc, hay “lấy nợ mới trả nợ cũ” mà không có kế hoạch rõ ràng.
Nguyên tắc thứ hai là tính toán khả năng trả nợ một cách thực tế. Một quy tắc được nhiều chuyên gia khuyến nghị là tổng số tiền trả nợ hàng tháng không nên vượt quá 35-40% thu nhập. Ví dụ, thu nhập 30 triệu đồng/tháng thì khoản trả nợ tối đa chỉ nên ở mức 10-12 triệu đồng. Khoảng còn lại phải đủ cho chi tiêu thiết yếu và một phần tích luỹ. Nhiều người mắc sai lầm khi tính toán quá “lạc quan” về thu nhập tương lai, dẫn đến áp lực trả nợ ngày càng lớn.
Nguyên tắc thứ ba là lựa chọn hình thức vay phù hợp. Trên thị trường hiện có hai hình thức phổ biến: vay tín chấp (không cần tài sản đảm bảo) và vay có tài sản đảm bảo (vay có TSĐB). Vay tín chấp tiện lợi nhưng thường đi kèm chi phí cao hơn. Vay có TSĐB, đặc biệt khi thực hiện qua hợp đồng công chứng với quy trình sang tên công chứng treo, mang lại sự an toàn cho cả hai bên. Người vay được tiếp cận hạn mức cao hơn, lên đến 70% giá trị tài sản định giá. Người cho vay có tài sản bảo đảm rõ ràng về mặt pháp lý.
Một lưu ý quan trọng khi vay có TSĐB là phải nắm rõ quy trình pháp lý. Bạn cần đảm bảo hợp đồng được công chứng đầy đủ, tài sản được định giá bởi đơn vị độc lập và minh bạch. Đặc biệt trong bối cảnh 34 tỉnh thành vừa áp dụng Bảng giá đất 2026 mới, giá trị bất động sản của bạn có thể đã thay đổi đáng kể. Hãy định giá lại tài sản trước khi dùng nó làm tài sản đảm bảo, để đảm bảo bạn nhận được hạn mức vay tương xứng.
Cuối cùng, hãy luôn có kế hoạch B. Cuộc sống không ai nói trước được điều gì — mất việc, ốm đau, hay biến cố gia đình có thể ập đến bất cứ lúc nào. Trước khi vay, hãy tự hỏi: “Nếu mất thu nhập 3 tháng, mình có trả nợ được không?” Nếu câu trả lời là không, hãy cân nhắc giảm số tiền vay hoặc tạo một quỹ dự phòng trước khi vay.
Vay có trách nhiệm không phải là điều đáng sợ. Nó là một kỹ năng tài chính cần được rèn luyện. Khi hiểu rõ luật chơi và biết cách kiểm soát rủi ro, bạn hoàn toàn có thể biến đòn bẩy tài chính thành công cụ giúp mình tiến nhanh hơn trên hành trình xây dựng tài sản.
Tài Chính Xanh — Minh Bạch & Bền Vững
SỐ LIỆU NGUỒN: NPL tài chính tiêu dùng 7,8% (2026); 34 tỉnh thành áp dụng Bảng giá đất 2026; Hạn mức vay có TSĐB tối đa 70% giá trị định giá.