Trong kinh doanh, rủi ro là điều không thể tránh khỏi. Nhưng giữa doanh nghiệp tồn tại và doanh nghiệp phá sản sau một cú sốc thị trường, sự khác biệt nằm ở cách họ chuẩn bị đối phó với rủi ro. Quản trị rủi ro tài chính không phải là loại bỏ hoàn toàn rủi ro – điều bất khả thi – mà là nhận diện, đo lường và kiểm soát rủi ro trong giới hạn chấp nhận được, đảm bảo doanh nghiệp không bị “gãy” trước những cú va đập từ môi trường kinh doanh.

Loại rủi ro đầu tiên và phổ biến nhất với doanh nghiệp Việt Nam là rủi ro tín dụng – rủi ro khách hàng không thanh toán hoặc thanh toán chậm. Như đã đề cập, thời gian thu hồi công nợ trung bình của doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam lên đến 45–60 ngày, và tỷ lệ nợ xấu trong lĩnh vực tài chính tiêu dùng toàn ngành khoảng 7,8%, phản ánh rủi ro tín dụng là hiện hữu và đáng kể. Để quản trị rủi ro này, doanh nghiệp cần xây dựng quy trình đánh giá tín dụng khách hàng chặt chẽ: kiểm tra lịch sử thanh toán, báo cáo tài chính đối tác, và đặc biệt – không tập trung quá 20% doanh thu vào một khách hàng duy nhất. Quy tắc “không bỏ tất cả trứng vào một giỏ” cũng áp dụng cho danh mục khách hàng.

Loại rủi ro thứ hai là rủi ro thị trường, bao gồm rủi ro tỷ giá, rủi ro lãi suất và rủi ro giá cả hàng hóa. Trong bối cảnh Fed duy trì lãi suất ở mức cao 3,50%–3,75% và chưa có tín hiệu cắt giảm trong năm 2026, đồng USD vẫn duy trì sức mạnh tương đối. Đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, biến động tỷ giá USD/VND có thể “ăn mòn” toàn bộ lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh cốt lõi. Công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá phổ biến bao gồm hợp đồng kỳ hạn (forward) và hợp đồng quyền chọn (option) – những sản phẩm mà hầu hết ngân hàng thương mại lớn tại Việt Nam đều cung cấp. Chi phí cho các công cụ này thường chỉ từ 0,5–2% giá trị giao dịch, nhưng có thể bảo vệ doanh nghiệp khỏi những cú biến động tỷ giá 5–10%.

Rủi ro lãi suất cũng đáng quan tâm không kém. Với mặt bằng lãi suất cho vay tại Việt Nam hiện nay, một doanh nghiệp vay 10 tỷ đồng với lãi suất thả nổi sẽ phải trả thêm khoảng 100 triệu đồng/năm nếu lãi suất tăng chỉ 1 điểm phần trăm. Lời khuyên cho doanh nghiệp: khi vay dài hạn, ưu tiên lãi suất cố định hoặc tối thiểu phải có “trần lãi suất” trong hợp đồng. Nếu buộc phải vay lãi suất thả nổi, hãy đảm bảo DSCR ở mức an toàn (>1,5) để có dư địa hấp thụ khi lãi suất tăng.

Loại rủi ro thứ ba là rủi ro thanh khoản – tình trạng doanh nghiệp không thể thanh toán các nghĩa vụ đến hạn dù về mặt kế toán vẫn có lãi. Như đã phân tích trong bài về quản trị dòng tiền, việc duy trì vùng đệm thanh khoản và có hạn mức tín dụng dự phòng là hai lá chắn quan trọng nhất. Ngoài ra, doanh nghiệp nên định kỳ thực hiện “stress test” – mô phỏng các kịch bản xấu như doanh thu giảm 30%, khách hàng lớn nhất phá sản, hoặc ngân hàng cắt hạn mức tín dụng – để đánh giá khả năng chống chịu của hệ thống tài chính doanh nghiệp.

Một loại rủi ro thường bị bỏ qua là rủi ro pháp lý và tuân thủ. Với những thay đổi về bảng giá đất tại 34 tỉnh thành và các quy định mới về quản lý thuế, hóa đơn điện tử, doanh nghiệp có thể đối mặt với các khoản phạt và truy thu không hề nhỏ nếu không tuân thủ đầy đủ. Chi phí cho một bộ phận pháp chế hoặc một luật sư tư vấn định kỳ là rất nhỏ so với rủi ro bị phạt hoặc kiện tụng.

Kết luận, quản trị rủi ro tài chính cần được xem là một chức năng chiến lược, không phải hoạt động tùy chọn. Hãy thành lập một ủy ban quản trị rủi ro (dù chỉ 2–3 người với doanh nghiệp nhỏ), họp định kỳ hàng tháng để rà soát các chỉ số rủi ro chính, và xây dựng kế hoạch hành động cho từng kịch bản. Như câu ngạn ngữ trong giới tài chính: “Đừng đợi đến khi thấy tảng băng mới nghĩ cách tránh – hãy biết nó ở đâu trước khi khởi hành”.

—