An toàn và xử lý sự cố

An toàn, sức khoẻ và xử lý sự cố: cẩm nang cho người Việt đi Trung Quốc

Hai giờ sáng, một người Việt đang trọ ở khách sạn gần phố Nam Kinh, Thượng Hải, đau bụng quặn đến mức không đứng thẳng được. Trong điện thoại: không có số xe cấp cứu, không biết bệnh viện nào gần nhất, và vốn tiếng Trung chỉ đủ để nói “cảm ơn”. Vào lúc như vậy người ta không cần một bài văn — người ta cần vài số điện thoại đã lưu sẵn và biết trước mình phải làm gì, theo thứ tự nào. Đó chính là toàn bộ nội dung dưới đây.

Nói trước một điều cho đúng: Trung Quốc là một trong những nước an toàn nhất châu Á về tội phạm nghiêm trọng — camera dày đặc khắp phố, cảnh sát có mặt ở mọi khu trung tâm, vào ga tàu điện ngầm phải soát túi. Rủi ro thật của khách nước ngoài hầu như không phải cướp giật mà là bốn thứ khác: ốm đau, tai nạn nhỏ, bị móc túi ở chỗ đông, và bị “mời uống trà” rồi nhận hoá đơn trên trời.

Bốn số phải lưu trước khi lên máy bay

Trung Quốc không có một tổng đài chung kiểu 911. Mỗi loại sự cố có số riêng và các số này dùng chung cả nước, gọi miễn phí, trực 24/24, không cần mã vùng khi bạn đã ở trong nước. Điều khó duy nhất là ngôn ngữ: ngoài Thượng Hải — nơi tổng đài 110 có cả tiếng Anh, tiếng Nhật, tiếng Nga — phần lớn tổng đài chỉ nói tiếng Trung, nên nếu có người bản địa bên cạnh, hãy đưa máy cho họ trình bày hộ, còn bạn chỉ cần nói rõ địa chỉ và tình trạng.

Ngoài bốn số trên, có ba số nữa nên lưu: 12301 — đường dây khiếu nại du lịch (dùng khi bị ép giá, bị lừa mua bán); 12345 — tổng đài dịch vụ công của thành phố; và 12308 — tổng đài bảo hộ công dân của Bộ Ngoại giao Trung Quốc, trực 24/24, có xử lý cả trường hợp người nước ngoài (từ trong Trung Quốc gọi 010-12308, từ nước ngoài gọi +86 10 12308).

Về phía Việt Nam, số hỗ trợ bảo hộ công dân của Bộ Ngoại giao là 0084 981 84 84 84. Đại sứ quán Việt Nam tại Bắc Kinh, số 32 đường Quang Hoa, quận Triều Dương, có tổng đài +86 10 6532 1155 và ba đường dây nóng ngoài giờ hành chính: bảo hộ khẩn cấp +86 186 1095 4589, mất hộ chiếu hoặc visa quá hạn +86 185 4893 0896, bị tạm giữ +86 185 1548 8443. Ở các tỉnh phía nam và tây nam, thẩm quyền thuộc các tổng lãnh sự quán tại Quảng Châu (+86 20 8330 5911), Nam Ninh, Côn Minh và Thượng Hải. Việc nên làm là lưu số của cơ quan phụ trách đúng vùng mình đi, ngay từ lúc còn ở nhà. Số điện thoại và giờ làm việc có thể đổi, nên kiểm lại trên trang chính thức của Đại sứ quán trước chuyến đi.

Vào bệnh viện: nguyên tắc “trả tiền trước, chữa sau”

Bệnh viện Trung Quốc không có bác sĩ gia đình làm cửa ngõ. Bạn tự chọn khoa rồi tự đăng ký, và quan trọng nhất: bệnh viện thu tiền theo từng bước, không thu một lần rồi thôi. Quy trình một ca khám thông thường như sau.

Bước một — đăng ký khám (挂号, quải hiệu). Ra quầy đăng ký hoặc máy tự động ở sảnh chính, hoặc đặt trước qua mini-app trên WeChat và Alipay. Bắt buộc phải có hộ chiếu gốc — không nhận ảnh chụp, không nhận bản photocopy — vì nhân viên dùng số hộ chiếu để mở hồ sơ bệnh nhân. Giá đăng ký tham khảo: bác sĩ thường 10–50 nhân dân tệ (khoảng 39.000–195.000 đồng), bác sĩ chuyên gia 100–500 nhân dân tệ (khoảng 390.000–1.950.000 đồng). Đóng tiền xong bạn nhận phiếu ghi số thứ tự, tên khoa và phòng.

Bước hai — báo danh tại khoa. Lên đúng tầng, quét mã phiếu vào máy tự phục vụ hoặc nộp phiếu ở bàn phân luồng rồi ngồi chờ gọi tên. Bỏ bước này là bạn chờ mãi mà không ai gọi.

Bước ba — khám, rồi lại trả tiền. Bác sĩ khám xong sẽ ghi đơn thuốc hoặc chỉ định xét nghiệm. Bạn phải cầm chỉ định ra quầy thu ngân đóng tiền trước, sau đó mới được đi chụp chiếu, lấy máu hay nhận thuốc. Đây là chỗ người Việt hay bối rối nhất vì tưởng trả một lần ở cuối. Nếu bác sĩ yêu cầu xét nghiệm mà kết quả trả sau, bạn phải quay lại đúng hôm đó và làm lại thủ tục đăng ký.

Bước bốn — nhập viện thì đặt cọc. Bác sĩ phát “Giấy báo nhập viện”, bạn ra phòng tiếp nhận nội trú làm thủ tục và nộp tiền cọc, thường từ 3.000 đến 7.000 nhân dân tệ (khoảng 11,7 triệu đến 27,3 triệu đồng), tuỳ mức điều trị. Viện phí trừ dần vào khoản cọc; hết thì phải nộp thêm; phần chưa dùng được hoàn lại khi ra viện.

Về thanh toán: quầy thu ngân bệnh viện công hầu như không nhận thẻ quốc tế. Cách an toàn nhất là cài Alipay hoặc WeChat Pay và liên kết thẻ ngân hàng Việt Nam trước khi đi, để trong túi vài trăm nhân dân tệ tiền mặt làm phương án dự phòng. Nếu bạn không nói được tiếng Trung và muốn có người phiên dịch, hãy tìm “khoa quốc tế” (国际部) của bệnh viện tuyến thành phố lớn: phí đăng ký khoảng 300–1.000 nhân dân tệ (khoảng 1,2–3,9 triệu đồng); bệnh viện quốc tế tư nhân đắt hơn nữa, nhưng bù lại có nhân viên nói tiếng Anh và quy trình gọn. Bệnh viện công lớn thường quá tải, đặt khám trước vài ngày là bình thường — chỉ trường hợp nguy hiểm tính mạng mới được xử lý trước, và khi đó cấp cứu sẽ ổn định bệnh nhân trước rồi mới tính tiền.

Xe cấp cứu 120 không miễn phí

Cuộc gọi miễn phí, chuyến xe thì không, và mỗi thành phố tự đặt bảng giá riêng. Lấy Bắc Kinh làm ví dụ: 50 nhân dân tệ cho 3 km đầu (khoảng 195.000 đồng), sau đó 7 nhân dân tệ mỗi km (khoảng 27.000 đồng), cộng 40 nhân dân tệ phí cấp cứu trước khi tới viện (khoảng 156.000 đồng); xe tới mà bạn đổi ý không dùng vẫn mất phí gọi xe 50 nhân dân tệ. Một chuyến trong nội thành thường rơi vào vài trăm nghìn đồng, xa hơn thì hơn một triệu. Nhân viên xe cứu thương phần lớn thu tiền tại bệnh viện sau khi tới, nên hãy giữ trong túi ít nhất vài trăm nhân dân tệ tiền mặt, đừng để hết tiền trong ví điện tử.

Bảo hiểm du lịch: khoản chi nhỏ nhất, giá trị nhất

Trung Quốc không khám chữa bệnh miễn phí cho người nước ngoài. Bạn trả toàn bộ viện phí bằng tiền của mình, và một ca nằm viện vì viêm ruột thừa hay tai nạn xe máy có thể ngốn hàng chục triệu đồng. Visa du lịch Trung Quốc không bắt buộc phải kèm bảo hiểm, nhưng hãy coi như bắt buộc. Gói cơ bản trong nước cho 7–10 ngày thường chỉ vài trăm nghìn đồng — ví dụ một hãng lớn báo khoảng 243.000 đồng cho chương trình Bạc và 300.000 đồng cho chương trình Vàng, hạn mức y tế và tai nạn 2–4 tỷ đồng; đơn vị bán gói quốc tế rộng hơn thường lấy từ khoảng 500.000 đồng trở lên. Nhớ kiểm lại giá, hạn mức và điều khoản loại trừ ngay trước khi mua, vì biểu phí thay đổi theo thời điểm.

Ba việc phải làm để bảo hiểm không từ chối chi trả khi về nhà: một, gọi hotline của hãng bảo hiểm trước khi nhập viện (trừ cấp cứu không kịp), nhiều hãng yêu cầu báo trước mới chi trả; hai, giữ nguyên mọi hoá đơn gốc 发票 và giấy tờ bệnh án — bệnh viện Trung Quốc phát hoá đơn tiếng Trung, nên xin thêm bản kê chi tiết để chứng minh từng dịch vụ; ba, nếu mất cắp tài sản thì phải có giấy xác nhận của cảnh sát, không có giấy đó hồ sơ coi như không hợp lệ.

Bốn kiểu lừa đảo gặp nhiều nhất với khách Việt

Trà đạo “luyện tiếng Anh”. Một cô gái hoặc một cặp đôi ăn mặc lịch sự, nói tiếng Anh trôi chảy, bắt chuyện trước cổng Tử Cấm Thành, phố Vương Phủ Tỉnh, bến Thượng Hải, phố Nam Kinh hay Kiều Tây An — mở đầu bằng “cho tôi luyện tiếng Anh một chút nhé”, rồi rủ vào một quán trà nhỏ trong ngõ. Ngồi xuống là trà được dâng, sau đó hoá đơn xuất hiện với con số 3.000 đến 10.000 nhân dân tệ (khoảng 11,7 đến 39 triệu đồng), và người “bạn mới” biến mất. Đây là kịch bản bị báo cáo nhiều nhất ở Trung Quốc suốt từ cuối thập niên 1990 đến nay. Nguyên tắc phòng: người lạ không quen biết chủ động bắt chuyện bằng tiếng Anh ngay tại điểm du lịch là dấu hiệu đỏ; luôn xem bảng giá trước khi ngồi; nếu đã ngồi và hoá đơn trên trời, bình tĩnh trả đúng giá một ấm trà thật (khoảng 100–200 nhân dân tệ), gọi 110 hoặc đường dây du lịch 12301 ngay tại chỗ, đừng trả rồi mới làm đơn — và biết trước rằng công an thường coi đây là tranh chấp dân sự, tỷ lệ lấy lại tiền không cao.

Taxi đen ở sân bay và ga tàu. Những người đứng trong sảnh đến, chìa tay mời “taxi” kèm giá trọn gói, đều là xe không phép (黑车). Giá họ hét thường gấp 2–10 lần giá taxi thật, và một quãng 100 nhân dân tệ có thể bị đòi 300–500 nhân dân tệ. Cách phòng đơn giản đến mức khó tin: đi theo biển chỉ dẫn ra bãi taxi chính thức bên ngoài (chữ 出租车), xếp hàng, hoặc đặt xe qua DiDi. Trên xe, nhìn đồng hồ: tài xế phải bấm đồng hồ ngay khi xe chạy, giá mở cửa ở các thành phố lớn thường 14–18 nhân dân tệ; nếu đồng hồ đã nhảy lên vài chục khi bạn vừa bước vào, hoặc tài xế bảo “đồng hồ hỏng, trả giá trọn gói”, thì xuống xe tìm xe khác. Mở bản đồ trên điện thoại và tự theo dõi cung đường cũng là cách hữu hiệu để không bị vòng vo.

Móc túi ở chỗ đông. Đây là loại tội phạm phổ biến nhất, và thường đi theo nhóm: một người va vào bạn, một người khác rút ví. Điểm nóng là phố Vương Phủ Tỉnh ở Bắc Kinh, phố đi bộ Nam Kinh và Bến Thượng Hải vào cuối tuần, chợ Dự Viên, các ga tàu điện ngầm giờ cao điểm và những quán ăn đông khách. Đối tượng bị lấy nhiều nhất là điện thoại ở túi sau và ví nữ không khoá. Giữ đồ ở túi trước, đeo ba lô về phía trước khi chen tàu, không đặt máy ảnh trên bàn. Nếu bị lấy mất: báo cảnh sát ở đồn gần nhất lấy giấy xác nhận — bảo hiểm sẽ cần giấy này — khoá thẻ ngân hàng ngay, nhờ lễ tân khách sạn giúp phiên dịch.

Tiền giả và trả tiền tráo. Vài quán vỉa hè, xe ôm, cửa hàng nhỏ vẫn có chiêu: khi bạn đưa tờ 100 nhân dân tệ, người bán nói tờ đó cũ hoặc rách, đưa trả và đòi tờ khác, rồi đếm trả thiếu. Cách tránh là hạn chế dùng tiền mệnh giá lớn, ưu tiên quét mã Alipay hoặc WeChat Pay — giao dịch có ghi lại, không thể tranh cãi.

Mất hộ chiếu: bốn bước, đúng thứ tự

Đây là sự cố nghiêm trọng nhất vì hộ chiếu vừa là giấy tờ tuỳ thân, vừa là thị thực nhập cảnh. Kinh nghiệm của người đi trước là làm đúng thứ tự, không nhảy bước, vì mỗi bước là giấy tờ đầu vào cho bước sau.

Bước một — trình báo cảnh sát. Ra đồn công an gần nhất nơi bạn ở hoặc nơi mất, nộp trình báo, xin giấy xác nhận mất hộ chiếu. Việc này miễn phí và làm ngay trong ngày. Theo quy định Việt Nam, đơn trình báo phải gửi tới cơ quan đại diện Việt Nam trong thời hạn rất ngắn (48 giờ theo thông tư cũ, luật sửa đổi 2023 rút xuống 2 ngày làm việc), nên đừng chần chừ.

Bước hai — lấy giấy xác nhận mất hộ chiếu của cơ quan xuất nhập cảnh Trung Quốc. Đến phòng quản lý xuất nhập cảnh (出入境管理局) của quận nơi bạn đang ở; cần 3 ảnh 2 inch nền trắng cỡ 3,5 × 4,9 cm, giấy tờ chứng minh nhân thân (bản chụp hộ chiếu, giấy phép lái xe hoặc căn cước nếu còn), phiếu tiếp nhận của đồn công an, và khai tờ khai mất giấy tờ. Lệ phí bằng không, làm ngay.

Bước ba — xin cấp mới hộ chiếu hoặc giấy thông hành tại đại sứ quán hoặc lãnh sự quán Việt Nam phụ trách vùng. Chuẩn bị: đơn trình báo mất hộ chiếu, 2–3 ảnh 4 × 6 cm nền trắng, bản sao giấy xác nhận của công an Trung Quốc, giấy tờ chứng minh nhân thân nếu còn (căn cước, giấy khai sinh, vé máy bay, tờ khai nhập cảnh). Có đủ giấy tờ chứng minh quốc tịch thì khoảng 3–5 ngày làm việc là có kết quả; đi theo đoàn tour thì có thể được cấp giấy thông hành về nước trong vòng 24 giờ. Nếu bạn định đi tiếp nước khác thì xin cấp lại hộ chiếu; nếu về Việt Nam thì giấy thông hành là đủ.

Bước bốn — xin lại thị thực để đủ điều kiện xuất cảnh. Cầm hộ chiếu mới (hoặc giấy thông hành) cùng giấy xác nhận mất hộ chiếu của Trung Quốc, đến trung tâm quản lý xuất nhập cảnh để xin cấp lại thị thực. Thời gian xử lý khoảng 7 ngày làm việc, lệ phí tuỳ loại thị thực bạn đã có; trường hợp đặc biệt không xin được giấy tờ từ đại sứ quán thì xin giấy thông hành xuất cảnh của phía Trung Quốc, lệ phí 100 nhân dân tệ (khoảng 390.000 đồng). Chỉ khi có dấu thị thực mới hoặc giấy cho xuất cảnh trong hộ chiếu, bạn mới qua được cửa khẩu.

Ba mẹo nhỏ làm trước khi đi để bớt khổ nếu chuyện xấu xảy ra: chụp ảnh trang thông tin hộ chiếu và trang thị thực gửi vào email của chính mình; để một bản photo trong túi hành lý khác với túi đựng hộ chiếu; và lưu số nóng “mất hộ chiếu, visa quá hạn” của đại sứ quán vào danh bạ có tên dễ đọc.

Bảng quy đổi nhanh (1 nhân dân tệ ≈ 3.900 đồng)

Tỷ giá cuối tháng 9 năm 2026 quanh mức 3.800–3.930 đồng cho 1 nhân dân tệ và thay đổi hằng ngày, nên hãy kiểm lại trước khi đổi tiền. Bảng dưới đây là con số tham khảo để bạn nhẩm nhanh trong đầu.

Tóm lại, ba việc đáng làm nhất chỉ mất nửa tiếng: lưu bốn số 110 · 119 · 120 · 122 cùng số nóng của cơ quan đại diện Việt Nam vào danh bạ; cài Alipay và WeChat Pay rồi buộc thẻ trước khi bay; và mua một gói bảo hiểm du lịch, chụp lại hợp đồng. Ba việc đó không làm chuyến đi kém vui, nó chỉ khiến bạn không phải trả giá đắt cho một sự cố nhỏ.

Nguồn: Cổng thông tin Chính quyền thành phố Bắc Kinh — “Emergency Numbers”; Chính phủ Anh (GOV.UK) — “Medical treatment in China”; Chính quyền Bắc Kinh — “Reissuance of Lost Passports and Visas for Expats in Beijing”; Traveloka Việt Nam — “Đại sứ quán Việt Nam tại Trung Quốc ở đâu? Thông tin chi tiết”; Tabiji — “Tea House Invitation Scam (Beijing & Shanghai)”

Nguồn: Cổng thông tin Chính quyền thành phố Bắc Kinh — “Emergency Numbers”; Chính phủ Anh (GOV.UK) — “Medical treatment in China”; Chính quyền Bắc Kinh — “Reissuance of Lost Passports and Visas for Expats in Beijing”; Traveloka Việt Nam — “Đại sứ quán Việt Nam tại Trung Quốc ở đâu? Thông tin chi tiết”; Tabiji — “Tea House Invitation Scam (Beijing & Shanghai)”