Đi lại và tàu cao tốc

Một buổi sáng ở ga Hồng Kiều

Bảy giờ mười phút, sảnh chờ ga Hồng Kiều ở Thượng Hải đã kín người. Trên bảng điện tử phía trên cổng số 12, dòng chữ đổi sang trạng thái đang soát vé, và cả dãy ghế dài đứng dậy cùng lúc như có ai bấm nút. Tôi kéo vali, chen vào làn, đưa hộ chiếu lên máy đọc — chỉ ba giây, cửa mở. Đến lúc đó tôi mới hiểu vì sao người ta hay nói: ở Trung Quốc, hộ chiếu của bạn chính là tấm vé.

Trung Quốc có hệ thống giao thông công cộng vào loại tốt nhất thế giới: tàu điện ngầm ở hơn bốn mươi thành phố, mạng xe buýt dày đặc, xe công nghệ sẵn trong tầm tay và mạng đường sắt cao tốc dài nhất hành tinh. Khó khăn của người Việt không nằm ở chỗ đi có tiện hay không, mà ở chỗ biết dùng đúng cách trong lần đầu. Bài này gom lại đúng những gì cần biết cho tàu điện ngầm, xe buýt, gọi xe, taxi và tàu cao tốc.

Một lưu ý chung trước khi vào chi tiết: giá và giờ dưới đây lấy từ nguồn chính thức nhưng có thể điều chỉnh theo mùa và theo tuyến, nên hãy kiểm lại trước khi đi. Tỷ giá quy đổi dùng trong bài là 1 nhân dân tệ khoảng 3.900 đồng.

Tàu điện ngầm: ba cách qua cổng soát

Cách đơn giản nhất là mua vé một lượt ở máy bán vé tự động. Máy nào cũng có nút chuyển sang tiếng Anh; bạn chạm vào ga đến trên bản đồ màn hình hoặc gõ tên ga, màn hình hiện giá, chọn số vé rồi trả tiền mặt — máy nhận tờ 5, 10, 20, 50 và đôi khi cả 100 tệ — hoặc trả bằng thẻ. Vé ra dưới dạng một đồng token nhựa: chạm token vào cổng khi vào và bỏ lại vào khe khi ra. Nhớ giữ token tới lúc ra khỏi ga, mất token là phải ra quầy xử lý.

Cách thứ hai là thẻ giao thông dùng nhiều lần, ví dụ thẻ Nhất Khải Thông ở Bắc Kinh, hoặc thẻ dành cho khách quốc tế mua ngay ở sảnh đến sân bay. Thẻ này đi được cả tàu điện ngầm lẫn xe buýt, có ưu đãi giá và bạn không phải xếp hàng mua vé mỗi lần.

Cách thứ ba được nhiều người chọn nhất: mã quét trong Alipay hoặc WeChat. Mở Alipay, vào mục Đi lại, chọn thành phố bạn đang ở, kích hoạt mã tàu điện ngầm rồi đưa điện thoại vào đầu đọc ở cổng. Hai điểm cần nhớ. Thứ nhất, Trung Quốc không có một mã dùng chung toàn quốc: mỗi thành phố một hệ thống riêng, sang thành phố mới bạn phải đổi thành phố trong ứng dụng và kích hoạt mã mới, đồng thời mã tàu điện ngầm và mã xe buýt thường là hai mã khác nhau. Thứ hai, từ tháng 9 năm 2024, Bắc Kinh đã cho quét trực tiếp thẻ Visa hoặc Mastercard quốc tế ngay ở cổng soát, còn Thượng Hải và Quảng Châu đang mở rộng dần.

Giá vé tính theo quãng đường. Bắc Kinh thu 3 tệ cho 6 km đầu, tăng dần theo bậc và tối đa 7 tệ. Thượng Hải cũng 3 tệ cho 6 km đầu, sau đó cộng thêm 1 tệ cho mỗi 10 km. Đa số chuyến đi trong nội đô rơi vào khoảng 3 đến 7 tệ, tức chưa tới 30.000 đồng — rẻ hơn hẳn mọi phương án khác. Tàu chạy từ khoảng 5 giờ sáng và đóng cửa muộn nhất quanh 22 giờ 30, nên đi khuya thì phải tính phương án khác.

Xe buýt: quét lúc lên, nhớ quét lúc xuống

Xe buýt Trung Quốc rẻ và phủ rộng, nhưng có một cái bẫy khiến người mới hay mất tiền oan: nhiều tuyến tính giá theo quãng đường, nghĩa là bạn phải quét mã hai lần — một lần khi lên và một lần khi xuống. Quên quét lúc xuống, hệ thống coi là chuyến đi chưa hoàn tất và lần sau sẽ trừ bạn mức giá cao nhất của tuyến, có thể lên 5 đến 8 tệ.

Ở Bắc Kinh, giá xe buýt nội thành là 2 tệ cho 10 km đầu, thêm 1 tệ cho mỗi 5 km tiếp theo. Người dùng thẻ giao thông được giảm một nửa, còn 1 tệ một chuyến, trong khi quét mã vẫn tính 2 tệ. Các thành phố nhỏ hơn thường đồng giá 1 đến 2 tệ. Nếu trả tiền mặt, bạn phải chuẩn bị tiền lẻ đúng số vì tài xế không thối lại, và tiền được bỏ vào hộp ngay khi lên xe.

Kinh nghiệm thực tế: mã quét xe buýt cần mạng để tạo mã động, nên hãy mở sẵn mã trước khi xe tới. Đứng chờ đúng trạm ghi trên ứng dụng bản đồ, giơ tay ra hiệu khi xe tới và lên bằng cửa trước. Ở các tuyến du lịch dài, bạn có thể trả tiền mặt cho phụ xe ngay trên xe.

Didi — chiếc Grab của Trung Quốc

Didi là ứng dụng gọi xe lớn nhất Trung Quốc và có giao diện tiếng Anh đầy đủ. Bạn đăng ký bằng số điện thoại, kể cả số nước ngoài, rồi vào mục Ví và Thêm phương thức thanh toán để liên kết thẻ Visa hoặc Mastercard. Nếu thẻ bị từ chối — chuyện rất hay gặp với thẻ phát hành ở Việt Nam — hãy dùng cách nối qua ví: liên kết thẻ vào Alipay hoặc WeChat trước, rồi chọn chính ví đó làm nguồn trả tiền trong Didi. Cách thứ hai gọn hơn nữa là dùng tiểu trình Didi ngay trong Alipay, không cần tải thêm ứng dụng và cũng không bắt buộc số điện thoại Trung Quốc.

Đặt xe thì giống hệt mọi ứng dụng gọi xe khác: điểm đón lấy theo vị trí hiện tại, điểm đến gõ bằng tiếng Anh hoặc phiên âm, chọn loại xe, xác nhận rồi chờ tài xế nhận chuyến. Tiền được trừ tự động khi kết thúc chuyến, bạn không phải trả gì cho tài xế. Một chi tiết nhỏ nhưng hữu ích: ứng dụng có sẵn phần dịch tin nhắn và cuộc gọi, vì tài xế gần như chắc chắn sẽ gọi để xác nhận điểm đón bằng tiếng Trung.

Thứ tự lịch sự khi lên xe là ngồi ghế sau, thắt dây an toàn và im lặng nếu bạn không nói được tiếng Trung. Nếu chỉ có địa chỉ tiếng Việt, hãy chuẩn bị sẵn một ảnh chụp màn hình tên khách sạn bằng chữ Hán để đưa tài xế xem. Giờ cao điểm và những hôm mưa, giá sẽ tăng và thời gian chờ có thể lên vài chục phút, nên hãy đặt sớm hơn dự kiến.

Taxi truyền thống và chuyện đồng hồ

Taxi ở các thành phố lớn đều chạy đồng hồ và tính theo quy định, không mặc cả. Bắc Kinh có giá mở cửa khoảng 13 tệ cho 3 km đầu, sau đó khoảng 2,3 tệ mỗi km; Thượng Hải nhỉnh hơn, giá mở cửa khoảng 14 tệ và 2,5 đến 3,5 tệ mỗi km tuỳ loại xe. Một chuyến nội đô ngắn thường rơi vào 20 đến 40 tệ, tức khoảng 80.000 đến 160.000 đồng — đắt hơn tàu điện ngầm nhiều lần nhưng tiện khi mang nhiều hành lý hoặc đi nhóm đông.

Rào cản lớn nhất của taxi không phải giá mà là ngôn ngữ. Hầu như không tài xế nào nói tiếng Anh, cũng không đọc được tên đường viết bằng chữ La-tinh. Vì vậy hãy chuẩn bị tên điểm đến bằng chữ Hán, hoặc mở sẵn bản đồ trên điện thoại cho tài xế nhìn. Khi trả tiền, bạn có thể dùng tiền mặt hoặc quét mã, nhưng tiền mặt luôn là phương án dự phòng đáng tin.

Một điều nên biết: quanh các ga tàu lớn và cửa ra sân bay thường có người mời khách đi xe riêng. Hãy từ chối và đi theo biển chỉ dẫn tới bến taxi chính thức, hoặc đặt Didi. Xe mời ngoài bến không có đồng hồ và tính giá tuỳ hứng, nhất là với người nước ngoài.

Tàu cao tốc: hộ chiếu chính là tấm vé

Nếu chỉ được chọn một phương tiện bắt buộc phải biết khi đi Trung Quốc, đó là tàu cao tốc. Mạng lưới trải gần khắp đất nước; tàu loại G chạy 300 đến 350 km một giờ, còn loại D và C chậm hơn một chút nhưng vẫn hiện đại và rẻ hơn. Ghế chia hạng hai, hạng nhất và hạng thương gia. Hạng hai bố trí ba ghế một bên và hai ghế một bên, đủ thoải mái cho hành trình dưới ba giờ, và nhiều dãy ghế có ổ cắm sạc.

Cả nước Trung Quốc áp dụng quy tắc đặt vé theo tên thật, và với người nước ngoài thì hộ chiếu là giấy tờ dùng được trên kênh chính thức. Bạn có thể đặt qua ứng dụng China Railway 12306 hoặc trang 12306.cn, bản tiếng Anh của đường sắt quốc gia, với giá gốc và không mất phí trung gian. Trước khi đặt được, bạn phải đăng ký tài khoản và xác minh danh tính: điền đúng họ tên và số hộ chiếu như trên trang thông tin, tải lên ảnh chụp trang hộ chiếu, có khi thêm ảnh bạn cầm hộ chiếu. Xác minh có thể xong trong vài giờ, nhưng cũng có trường hợp phải chờ một đến hai ngày làm việc, nên hãy làm trước chuyến đi. Nếu không đặt được trực tuyến, bạn vẫn mua được ở quầy bán vé trong ga bằng hộ chiếu, trả tiền mặt hoặc quét mã. Vé thường mở bán trước khoảng 15 ngày, và dịp Tết Nguyên đán hay Quốc khánh thì cháy vé rất nhanh.

Điều khiến nhiều người Việt bỡ ngỡ nhất: vé không phát ra tờ giấy nào. Sau khi thanh toán, bạn nhận vé điện tử trong ứng dụng, và khi tới ga thì chính hộ chiếu là thứ mở mọi cánh cửa — quét ở cổng vào ga, quét ở cổng soát vé trước khi xuống sân ga, và quét lần cuối khi ra khỏi ga đến. Vì vậy trong suốt hành trình, hộ chiếu phải nằm trong túi áo chứ không nằm trong vali đã chất lên giá hành lý.

Ở ga Trung Quốc, đi đúng thứ tự này

Ga tàu cao tốc Trung Quốc vận hành gần giống sân bay, nên lần đầu đi bạn hãy coi mình như đang đi máy bay và trừ hao thời gian. Các bước cơ bản:

• Tới ga sớm 45 đến 60 phút trước giờ tàu chạy. Ga lớn như Bắc Kinh Nam hay Thượng Hải Hồng Kiều nên tới trước 1 đến 1,5 giờ, còn dịp lễ lớn thì trước 2 giờ.
• Kiểm tra giấy tờ ở cổng vào. Người nước ngoài đi làn kiểm tra thủ công, đưa hộ chiếu cho nhân viên quét; máy đối chiếu ảnh mặt với ảnh trong hộ chiếu.
• Soi an ninh. Hành lý qua máy X-quang, bạn đi qua cổng từ. Mức soi nhẹ hơn sân bay, nhưng đừng mang bình nước lớn, bật lửa hay pin dự phòng dung lượng cao.
• Tìm cổng soát vé. Số cổng in trên vé điện tử và hiện trên bảng đèn lớn trong sảnh chờ. Tới đúng khu vực trước cổng rồi chờ.
• Lên tàu. Khoảng 15 đến 30 phút trước giờ chạy, bảng đổi sang trạng thái đang soát vé và nhân viên mở cổng. Cổng đóng trước giờ chạy khoảng 5 phút, có ga đóng sớm hơn, nên tuyệt đối đừng tới muộn.

Xuống sân ga, bạn tìm đúng số toa ghi trên vé rồi vào cửa gần nhất. Trên tàu, nhân viên có thể kiểm hộ chiếu giữa hành trình, và một số ga còn kiểm lần nữa khi ra. Toàn bộ quy trình chỉ mất vài phút mỗi lần nếu bạn đã quen, còn lần đầu thì cứ thong thả làm theo đám đông và biển chỉ dẫn.

Một bảng giá tham khảo quy ra tiền Việt

Bảng dưới đây giúp bạn hình dung mức chi tiêu, quy đổi theo tỷ giá 1 nhân dân tệ khoảng 3.900 đồng. Giá có thể thay đổi theo tuyến, theo mùa và theo khung giờ, nên chỉ dùng để tham khảo:

Nhìn bảng sẽ thấy rõ chiến lược hợp lý: đi trong thành phố thì tàu điện ngầm là vua, đi nhóm hoặc đi khuya thì chọn Didi, còn đi giữa các thành phố thì tàu cao tốc gần như luôn thắng cả về giá lẫn thời gian so với máy bay, nếu tính cả thời gian ra vào sân bay.

Năm lỗi người Việt hay mắc

• Quên quét mã khi xuống xe buýt, bị tính giá tối đa của tuyến ở lần đi sau.
• Để hộ chiếu trong vali đã chất lên giá hành lý, rồi tới cổng soát vé mới cuống lên tìm.
• Tới ga chỉ trước giờ tàu chạy 15 phút, không kịp qua hai lớp kiểm tra.
• Chưa xác minh danh tính trên 12306 trước chuyến đi, tới ga mới biết không đặt được vé.
• Đổi quá nhiều tiền mặt trong khi hầu hết quầy đều quét mã, và ngược lại, không có đồng tiền lẻ nào khi cần trả tiền xe buýt.

Nói ngắn lại, hệ thống giao thông Trung Quốc được thiết kế cho người bản địa dùng điện thoại, còn khách nước ngoài chỉ cần chuẩn bị đúng ba thứ trước khi lên đường: một hộ chiếu còn hạn, một tài khoản Alipay hoặc WeChat đã liên kết thẻ, và một ứng dụng bản đồ đã tải sẵn bản đồ ngoại tuyến. Có đủ ba thứ đó, việc đi lại ở Trung Quốc không còn là trở ngại, mà trở thành một phần thú vị của chuyến đi.

Nguồn: (Chính quyền Bắc Kinh — Cách mua vé tàu điện ngầm) · (Chính quyền Thượng Hải — Tàu điện ngầm: giá vé theo quãng đường) · (Chính quyền Bắc Kinh — Mua vé tàu bằng hộ chiếu và xác minh danh tính) · (China Discovery — Quy trình lên tàu cao tốc) · (Beijing Tourism — Xe buýt Bắc Kinh: giá vé và cách trả tiền)