Đi chùa ở Trung Quốc: làm gì cho đúng phép

Đi chùa ở Trung Quốc: hiểu đúng thì không sợ sai phép

Người Việt bước vào chùa Trung Quốc thường lo hai chuyện: sợ làm sai phép và sợ bị lấy tiền oan. Cả hai nỗi lo đều có cơ sở, nhưng cả hai đều xử lý được bằng vài quy tắc rất cụ thể. Đáng nói là phần lớn quy tắc ấy không nằm trong kinh sách, mà nằm trong nếp sinh hoạt: đi cửa nào, đứng ở đâu, thắp mấy nén hương, chỗ nào được chụp ảnh.

Điều nên nhớ trước tiên: bạn không cần theo đạo nào để vào chùa. Ở Trung Quốc, tuyệt đại đa số người vào chùa là khách tham quan hoặc người dân đi lễ theo thói quen, không ai kiểm tra tín ngưỡng của bạn. Cái người ta để ý là thái độ: có kính trọng hay không, có làm ồn hay không, có động vào đồ thờ hay không.

Phân biệt bốn loại nơi thờ tự trước khi bước vào

Tiếng Trung phân biệt khá rõ, và cách cư xử cũng khác nhau đôi chút. Nhìn biển trước cổng để biết mình đang ở đâu:

• 寺 — chùa Phật giáo, thường là chùa cổ có tăng ni trụ trì, ví dụ Ung Hoà Cung ở Bắc Kinh, Linh Ẩn Tự ở Hàng Châu, Nam Phổ Đà ở Hạ Môn, Hàn Sơn Tự ở Tô Châu.
• 庙 — đền thờ thần linh dân gian hoặc người được thần thánh hoá, phổ biến nhất là đền thờ Quan Công. Nhiều đền loại này nay do ban quản lý di tích trông coi, không có tăng ni.
• 道观 — đạo quán của Đạo giáo, thờ Tam Thanh. Cách dâng lễ tương tự chùa nhưng nghi thức và cách xưng hô khác.
• 清真寺 — thánh đường Hồi giáo. Vào phải cởi giày, phụ nữ nên trùm đầu, không mang theo đồ uống có cồn hay thịt heo.

Vé vào cửa và tiền hương

Không phải chùa nào cũng thu vé. Ở Trung Quốc có ba kiểu: chùa thu vé tham quan như một di tích, chùa miễn phí vào nhưng bán hương, và chùa miễn phí cả hai. Ở nhiều chùa lớn, vé vào cửa đã bao gồm một bó hương nhỏ phát ở cổng, bạn không cần mua thêm. Hãy nhận bó hương đó rồi đi thẳng vào, đừng mua hương ở những sạp ngay trước cổng với giá cao gấp nhiều lần.

Một chi tiết ít người biết: ở nhiều thành phố, các chùa thuộc di tích trọng điểm đã chuyển sang phát hương miễn phí và hạn chế hương to, vì lý do an toàn và môi trường. Nếu bạn thấy biển cấm mang hương ngoài vào, hãy tuân theo — đây là quy định của ban quản lý, không phải chuyện tâm linh.

Trang phục: ba điều tối thiểu

• Che vai và đầu gối. Quần đùi ngắn, áo hai dây, váy quá ngắn bị nhắc ở một số chùa, đặc biệt là chùa còn tăng ni sinh hoạt. Ở chùa chỉ để tham quan, quy định thường lỏng hơn nhưng vẫn nên lịch sự.
• Mũ và kính râm: bỏ mũ khi vào chính điện. Đây là phép lịch sự tối thiểu, giống như bỏ mũ khi vào nhà người khác.
• Giày: chọn loại dễ cởi, vì một số điện và toàn bộ thánh đường Hồi giáo yêu cầu cởi giày. Tất sạch là một chi tiết nhỏ nhưng đáng quan tâm.

Cửa vào và ngưỡng cửa

Có hai quy tắc dân gian gần như phổ biến ở các chùa Trung Quốc. Thứ nhất, cửa giữa của chính điện thường để trống, khách đi cửa bên; ở một số chùa lớn, cửa giữa chỉ mở trong dịp đại lễ hoặc dành cho trụ trì. Thứ hai, không giẫm lên ngưỡng cửa — phải bước qua. Đây là tín ngưỡng dân gian chứ không phải giáo lý bắt buộc, nhưng người địa phương để ý, và bạn không mất gì khi làm theo.

Khi vào điện, hãy bước vào bằng chân trái nếu cửa nằm bên trái và bằng chân phải nếu cửa nằm bên phải — cách nói phổ biến là bước vào bằng chân phía với cửa. Nếu bạn quên, cũng không ai quở trách; đây là chi tiết thuộc về thói quen hơn là luật.

Thắp hương: ba nén và cách cầm

Cách phổ biến nhất là thắp ba nén hương, tượng trưng cho Phật, Pháp, Tăng. Trình tự thường được hướng dẫn như sau:

• Châm hương ở đèn hoặc lò bên ngoài sân, không châm trong chính điện.
• Cầm hương bằng hai tay, giữ ngang trước ngực hoặc nâng lên ngang trán, không dí mũi hít mùi hương và không thổi tắt lửa — muốn tắt thì vẫy nhẹ cho lửa tự tàn.
• Cúi ba lần, rồi cắm hương vào lò trước sân hoặc lò trước điện theo hướng dẫn ghi tại chỗ. Cắm thẳng, không nghiêng ngả, không cắm xiên.
• Hương đã cắm thì không rút ra, không đổi chỗ, không mang đi.

Nhiều chùa hiện có biển ghi rõ chỉ được thắp ba nén, cấm hương to và cấm đốt vàng mã trong khuôn viên. Đây là quy định an toàn phòng cháy, bạn nên đọc biển trước khi mua bất cứ thứ gì.

Lạy Phật: ba lạy và chỗ đứng

Trước bàn thờ có đệm quỳ. Người đi lễ thường lạy ba lạy: hai tay chắp, quỳ xuống, cúi đầu sát đệm, hai lòng bàn tay mở úp xuống hoặc ngửa lên tuỳ theo cách hướng dẫn của từng chùa, rồi đứng dậy. Nếu bạn không quen, chỉ cần đứng chắp tay cúi đầu ba lần cũng hoàn toàn chấp nhận được — không ai bắt bạn phải quỳ đúng bài bản.

Ba chỗ nên tránh: đứng chắn ngay giữa lối đi của người đang lễ, chen vào giữa lúc người khác đang quỳ, và đứng quay lưng lại phía tượng Phật khi chụp ảnh tự sướng. Kiểu ảnh selfie quay lưng vào tượng là kiểu ảnh bị nhắc nhiều nhất ở các chùa đông khách.

Bảy điều không nên làm trong chính điện

• Không chụp ảnh tượng Phật khi có biển cấm. Rất nhiều chính điện cấm chụp, cấm quay phim, và cấm dùng đèn flash ngay cả khi cho chụp. Hãy tìm biển trước khi giơ máy.
• Không chỉ tay vào tượng. Muốn chỉ, hãy dùng cả bàn tay mở hoặc chỉ bằng mắt.
• Không chạm vào tượng, chuông, trống, mõ, khánh. Đây là pháp khí, không phải đồ trưng bày. Gõ thử một tiếng có thể bị nhắc khá nặng.
• Không nói to, không cười đùa, không nghe điện thoại trong điện. Tắt chuông trước khi vào là việc nên làm từ ngoài cổng.
• Không ăn uống, không hút thuốc trong khuôn viên điện. Nhiều chùa có khu vực riêng cho việc này.
• Không đi qua lại trước mặt người đang lễ. Nếu buộc phải đi qua, hãy đi phía sau lưng họ.
• Không tự ý mở cửa, không vào khu vực ghi 游客止步 — nghĩa là khách dừng bước. Khu đó là nơi ở và sinh hoạt của tăng ni.

Gặp tăng ni: gọi thế nào cho phải

Cách gọi an toàn và lịch sự nhất là 师父, đọc là sư phụ, hoặc 法师, đọc là pháp sư, dùng cho cả tăng và ni. Từ 和尚 trong tiếng Trung hiện đại mang sắc thái thân mật và đôi khi thiếu trang trọng, không nên dùng khi chào hỏi người mới gặp.

Cách chào phổ biến là chắp hai tay trước ngực, hơi cúi đầu — gọi là 合十. Không nên chủ động bắt tay tăng ni, đặc biệt là với ni cô, vì giới luật cấm chạm vào người khác giới. Nếu họ đưa tay trước thì đó là chuyện của họ; bạn chắp tay vẫn luôn đúng. Không xoa đầu trẻ nhỏ tu tập, không tự ý chụp ảnh tăng ni khi chưa hỏi.

Nhận mặt chư Phật, Bồ Tát và các vị thần

Bốn hình tượng bạn sẽ gặp nhiều nhất, nhận mặt để khỏi lúng túng:

• Phật Thích Ca — thường ngồi giữa chính điện, tay kết ấn, hai bên có hai vị bồ tát.
• Bồ Tát Quán Thế Âm — tượng nữ, cầm nhành dương và bình nước cam lộ; điện Quán Âm rất phổ biến ở Trung Quốc.
• Di Lặc — vị bụng to, mặt cười, thường được đặt ngay cửa vào; trong dân gian còn gọi là Phật cười.
• Tứ Đại Thiên Vương và La Hán — các tượng vệ sĩ và chư vị tu hành, thường được thờ ở hai bên hành lang.

Ngoài ra, ở nhiều đền và chùa có điện thờ Quan Công — vị tướng thời Tam Quốc được thờ như biểu tượng của trung nghĩa. Đây là thờ cúng dân gian, không thuộc hệ thống Phật giáo, và cách lễ cũng đơn giản hơn.

Công đức và chuyện tiền

Hòm công đức gọi là 功德箱. Bạn có thể bỏ tiền hoặc không; không ai có quyền ép bạn. Một điều cần nói thẳng: ở nhiều chùa, khách có thể xin 开光, nghĩa là khai quang cho đồ vật mang theo như vòng tay, tượng nhỏ, thẻ. Việc này thường được làm miễn phí hoặc theo mức tuỳ hỷ, nhưng cũng chính ở đây hay phát sinh chuyện đòi tiền.

Một khoản khác là 香火钱, tiền nhang đèn, hiểu như tiền ủng hộ giữ chùa. Ở chùa do ban quản lý di tích vận hành, tiền này thường đi vào hộp có niêm phong và có biên lai. Nếu bạn muốn ủng hộ, hãy bỏ vào hộp chính thức chứ không đưa tay cho người đứng ngoài cổng.

Ba chiêu lừa phổ biến ở khu chùa du lịch

• Thầy tướng số miễn phí. Một người chủ động bắt chuyện, nói bạn có duyên, xem chỉ tay miễn phí, rồi kết thúc bằng yêu cầu trả một khoản lớn để giải hạn. Không có chuyện miễn phí thật ở đây. Cách xử lý: cảm ơn và đi tiếp, không đưa tay, không ngồi xuống.
• Hương trời giá trên trời. Người bán mời bạn mua hương cao, hương to với giá vài trăm tới vài nghìn tệ, kèm lời hứa công đức lớn. Ở hầu hết chùa chính thống, hương được phát miễn phí ở cổng.
• Khai quang tính phí bắt buộc. Sau khi khai quang, người ta đòi một khoản theo bảng giá ẩn, doạ rằng không trả thì đồ vật mất linh. Đây là doạ dẫm, không phải nghi lễ.

Người viết chưa kiểm chứng được mức độ phổ biến của từng chiêu ở mọi tỉnh, nhưng cả ba đều được báo chí Trung Quốc nhắc nhiều lần tại các điểm du lịch đông khách. Nguyên tắc chung rất đơn giản: chỉ trả tiền ở quầy có biển giá và có biên lai.

Đạo quán và thánh đường Hồi giáo khác chùa ở đâu

Ở đạo quán, bạn sẽ gặp các đạo sĩ mặc áo dài, để tóc dài búi, và nghi lễ có phần ít nghiêng về quỳ lạy hơn chùa. Cách chào vẫn là chắp tay. Điểm cần lưu ý là nhiều đạo quán nhỏ không mở cửa thường xuyên và không nhận khách tham quan tự do; hãy xem giờ mở cửa trước cổng.

Ở thánh đường Hồi giáo, quy tắc lại khác hẳn: cởi giày để ngoài, vào bằng chân phải, phụ nữ che tóc, không mặc đồ hở, không mang theo đồ ăn có thịt heo hoặc rượu bia, và không tự ý vào phòng cầu nguyện chính khi đang có người hành lễ. Nếu bạn muốn tham quan, hãy đợi ngoài sân hoặc hỏi người trông coi.

Ngày lễ lớn: đi hay tránh

Hai dịp chùa Trung Quốc đông nhất là Tết Nguyên đán và lễ Phật Đản vào mùng tám tháng tư âm lịch. Nếu bạn muốn không khí lễ hội, đây là lúc đẹp nhất, có 庙会 — hội chùa với các gian hàng ăn uống và trò chơi dân gian. Nếu bạn muốn yên tĩnh, hãy tránh hai dịp này và tránh cả các ngày rằm, mùng một âm lịch vì người dân đi lễ rất đông.

Thời điểm dễ chịu nhất để tham quan chùa là buổi sáng sớm các ngày thường trong tuần. Nhiều chùa mở cửa từ khoảng sáu giờ và đóng lúc năm giờ chiều; giờ cụ thể thay đổi theo mùa, cần xem biển trước cổng.

Ăn chay trong chùa

Nhiều chùa lớn có nhà ăn chay gọi là 素斋, thường phục vụ vào giờ nhất định trong ngày và tính tiền theo suất hoặc theo món. Món chay ở đây làm giả hình thịt cá khá tinh xảo, đáng thử một lần. Một số chùa chỉ bán suất cố định, không cho chọn món; nếu bạn có yêu cầu ăn kiêng, hãy hỏi trước.

Đừng nhầm 素斋 với quán chay ngoài cổng chùa. Quán ngoài cổng là quán kinh doanh bình thường, giá có thể cao hơn bình thường vì nằm sát điểm du lịch.

Danh sách kiểm trước khi bước qua cổng chùa

• Trang phục che vai, qua đầu gối; có áo khoác mỏng nếu định vào chính điện.
• Giày dễ cởi nếu định vào thánh đường Hồi giáo; tất sạch.
• Điện thoại đã tắt chuông, mũ đã bỏ ra.
• Biết chỗ nào cấm chụp ảnh — đọc biển trước khi giơ máy.
• Không mang hương mua ở ngoài nếu chùa có biển cấm.
• Ba câu đã thuộc nếu bạn muốn giao tiếp: câu chào, lời cảm ơn, và câu hỏi nhà vệ sinh nằm ở đâu.
• Xác định trước ngân sách công đức, và chỉ bỏ tiền vào hòm chính thức.

Nói ngắn lại: chùa Trung Quốc không phải nơi khó đi. Chỉ cần bạn vào bằng cửa bên, bỏ mũ, nói nhỏ, không động vào đồ thờ và không đưa tiền cho người lạ mặt, thì toàn bộ phần còn lại đều dễ dàng.

Nguồn: Hiệp hội Phật giáo Trung Quốc — Nghi thức lễ bái và quy tắc ứng xử trong chùa · Cục Văn hoá và Du lịch thành phố Bắc Kinh — Hướng dẫn tham quan các di tích tôn giáo · Bảo tàng Ung Hoà Cung — Lịch sử và nghi lễ thờ tự tại chùa Ung Hoà · Tân Hoa Xã — Cảnh báo lừa đảo “chùa miễn phí” tại các điểm du lịch · Nhân dân Nhật báo — Nếp lễ chùa của người Trung Quốc và những điều khách nước ngoài cần biết