Không biết tiếng Trung: dịch và ra dấu thế nào

Không biết tiếng Trung vẫn đi được, nếu có bốn lớp công cụ

Rào cản lớn nhất của người Việt khi đi Trung Quốc không phải tiền, không phải visa, mà là cảm giác đứng giữa một thành phố mình không đọc nổi một chữ nào. Cảm giác đó có thật, nhưng nó chỉ kéo dài tới lúc bạn mở điện thoại ra. Với bốn lớp công cụ dưới đây, bạn có thể ăn, ngủ, đi lại, mua vé và hỏi đường ở Trung Quốc mà không nói được câu tiếng Trung nào.

Bốn lớp đó là: dịch bằng ảnh, dịch bằng giọng nói, dịch ngoại tuyến, và lớp cổ điển nhất — giấy bút cùng mười ngón tay. Ba lớp đầu cần pin và mạng. Lớp cuối thì không, và đó là lý do nó đáng học nhất.

Lớp 1 — dịch bằng ảnh: công cụ mạnh nhất

• Chụp ảnh thực đơn, biển chỉ dẫn, bảng giờ tàu rồi dịch cả trang. Cách này nhanh hơn gõ từng chữ rất nhiều, và quan trọng hơn: nó giữ lại ngữ cảnh, không chỉ một từ rời.
• Dịch ảnh vẫn chạy khi không có mạng, miễn là bạn đã tải gói tiếng Trung ngoại tuyến từ trước. Hãy tải ở Việt Nam, đừng đợi tới sân bay.
• Với thực đơn, hãy chụp hai lần: một lần cả trang để nắm bố cục, một lần cận cảnh cột giá. Chữ Hán nhỏ trên hoá đơn là chỗ dịch sai nhiều nhất.
• Với biển chỉ dẫn, dịch ảnh cho kết quả tốt hơn dịch giọng nói, vì ở đây bạn không cần hỏi ai cả.

Lớp 2 — dịch giọng nói: nói chậm, câu ngắn, đừng dùng thành ngữ

Dịch giọng nói dùng được trong hai tình huống: bạn chủ động nói, và bạn đưa máy cho người đối diện nói. Vài mẹo thực tế:

• Nói câu ngắn, mỗi câu một ý. Máy dịch hai chiều rất kém với câu dài có mệnh đề phụ.
• Tránh tiếng lóng, tránh cách nói ví von, tránh từ địa phương. Câu càng đơn giản, kết quả càng đúng.
• Khi đưa máy cho người đối diện, hãy mở sẵn chế độ hội thoại hai chiều và đưa bằng hai tay. Việc này nhỏ nhưng tạo thiện cảm rõ rệt.
• Luôn có phương án dự phòng: nếu dịch ra vô nghĩa, hãy chuyển ngay sang viết tay hoặc chỉ ảnh, đừng cố nói lại to hơn.

Ứng dụng nào thật sự dùng được ở Trung Quốc đại lục

Đây là chỗ nhiều người chuẩn bị sai. Các dịch vụ của Google bị chặn ở Trung Quốc đại lục, nên ứng dụng dịch quen thuộc của Google gần như không hoạt động nếu bạn không cài sẵn công cụ vượt chặn từ trước khi nhập cảnh. Cách an toàn nhất là cài sẵn vài ứng dụng nội địa:

• Baidu Dịch — phổ biến nhất, có dịch ảnh và dịch giọng nói.
• Hữu Đạo Dịch Thuật Quan — giao diện gọn, dịch ảnh khá tốt.
• Đằng Tấn Dịch Quân — mạnh về hội thoại hai chiều, phù hợp khi nói chuyện trực tiếp.
• Microsoft Translator — hoạt động bình thường ở Trung Quốc, có giao diện tiếng Việt, nên cài làm lớp dự phòng.

Ngoài ra, hai ứng dụng gần như ai cũng có là ứng dụng nhắn tin và ứng dụng ví điện tử phổ biến đều có chức năng quét dịch. Trong ứng dụng nhắn tin, chế độ quét có mục dịch, dùng được cả để dịch chữ trên ảnh và dịch đoạn hội thoại. Đây là cách tiện nhất vì bạn không phải cài thêm gì.

Một điểm người viết chưa kiểm chứng đầy đủ: mức độ chính xác của các ứng dụng nội địa khi dịch sang tiếng Việt thấp hơn rõ rệt so với khi dịch sang tiếng Anh. Nếu câu quan trọng, hãy dịch sang tiếng Anh rồi đối chiếu, hoặc nhờ lễ tân khách sạn kiểm lại.

Lớp 3 — bàn phím viết tay: gõ chữ Hán mà không cần biết phiên âm

Cả điện thoại Apple và Android đều có bàn phím tiếng Trung với chế độ viết tay. Bạn vẽ nét chữ lên màn hình, máy nhận diện và hiện các chữ có thể. Cách này hữu ích trong ba tình huống:

• Bạn muốn tra một chữ nhìn thấy trên biển, trên hộp hàng, trên toa tàu.
• Bạn muốn viết ra một địa danh để đưa cho tài xế xem, thay vì đọc sai phiên âm.
• Bạn không chắc từ vựng, nên vẽ nét rồi chọn từ đúng trong danh sách gợi ý.

Đừng chờ tới lúc cần mới bật bàn phím. Hãy thêm bàn phím tiếng Trung, chuyển sang chế độ viết tay và thử vẽ vài chữ đơn giản ngay từ ở nhà — như vậy khi cần, bạn không phải vừa lúng túng vừa mò cài đặt.

Lớp 4 — giấy bút và mười ngón tay

Lớp này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Điện thoại hết pin, mất mạng, hoặc bạn đang đứng ở nơi quá ồn để dịch giọng nói — lúc đó giấy và tay là tất cả những gì còn lại.

• Viết số ra giấy hoặc ra lòng bàn tay. Số viết bằng chữ số Ả Rập là ngôn ngữ chung, không cần dịch.
• Giơ ngón tay để chỉ số lượng. Cách đếm từ một tới năm giống Việt Nam, nhưng từ sáu trở lên thì khác, xem phần dưới.
• Chỉ vào ảnh. Muốn ăn một món bạn từng thích, hãy tìm ảnh trên mạng, lưu vào máy rồi đưa ra. Cách này hiệu quả hơn mọi câu phiên âm.
• Đưa màn hình, không đọc. Địa chỉ nên được đưa bằng chữ Hán hiển thị trên màn hình hoặc trên giấy, đừng đọc phiên âm cho tài xế.
• Gật và lắc. Đây vẫn là hai tín hiệu đáng tin nhất khi mọi thứ khác thất bại.

Mười câu nên thuộc trước khi lên đường

Không cần học nhiều. Mười câu dưới đây phủ gần hết các tình huống cần nói, và nếu phát âm sai thì ngữ cảnh vẫn cứu được:

• Câu chào — dùng khi bắt đầu mọi cuộc nói chuyện.
• Cảm ơn.
• Xin lỗi — dùng cả khi bạn cần chen qua đám đông.
• Tôi không biết tiếng Trung — câu này nên thuộc lòng nhất, vì nó mở đường cho người đối diện kiên nhẫn hơn.
• Bạn nói được tiếng Anh không.
• Xin hỏi — mở đầu lịch sự khi hỏi đường. Ở Trung Quốc, người ta thường nói thẳng, nên có hai chữ này vào đầu câu sẽ khác hẳn.
• Ở đâu — ghép với địa điểm là hỏi được mọi thứ.
• Nhà vệ sinh ở đâu — câu được dùng nhiều nhất trong mọi chuyến đi.
• Bao nhiêu tiền.
• Xin viết ra giấy — câu này biến người đối diện thành phiên dịch viên của bạn. Kèm một cuốn sổ nhỏ và một cây bút là đủ.

Bốn địa điểm bạn sẽ phải hỏi nhiều nhất: 地铁 ga tàu điện ngầm, 火车站 ga tàu hoả, 机场 sân bay, 医院 bệnh viện. Hãy chụp màn hình bốn chữ này và để trong album ảnh yêu thích của điện thoại.

Số đếm trên tay ở Trung Quốc khác Việt Nam

Từ một tới năm thì giống nhau. Từ sáu trở lên thì khác, và đây là chi tiết gây hiểu nhầm nhiều nhất khi trả giá:

• Sáu — ngón cái và ngón út duỗi ra, ba ngón giữa gập lại.
• Bảy — đầu ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa chạm nhau, tạo hình như đang véo.
• Tám — ngón cái và ngón trỏ duỗi thành hình chữ L hoặc hình súng.
• Chín — ngón trỏ gập lại thành móc, các ngón khác nắm.
• Mười — hai ngón trỏ bắt chéo nhau, hoặc nắm đấm giơ lên.

Nếu bạn giơ tay theo cách Việt Nam ở một quầy hàng, rất có thể người bán hiểu thành con số khác. Khi không chắc, hãy viết số ra giấy — đó là cách duy nhất không gây nhầm lẫn.

Đi lại mà không cần nói câu nào

• Tàu điện ngầm. Ở các thành phố lớn, biển ga, sơ đồ tuyến và máy bán vé đều có tiếng Anh hoặc phiên âm Latin. Mua vé bằng máy hoặc quét mã, không phải nói gì.
• Tàu hoả. Mua vé và đổi vé qua ứng dụng, vào ga bằng cách quét hộ chiếu. Loại tàu này gần như không yêu cầu giao tiếp.
• Xe công nghệ. Đây là phát minh dành cho người không biết tiếng: bạn nhập điểm đến bằng chữ Hán trên bản đồ, tài xế nhận cuốc, bạn lên xe và xuống xe. Không cần nói một câu nào.
• Taxi truyền thống. Vẫn cần nói hoặc đưa địa chỉ. Hãy chuẩn bị trước địa chỉ bằng chữ Hán trên màn hình, và chụp lại biển số xe khi lên xe.
• Xe buýt. Khó nhất vì loa thông báo chỉ đọc tiếng Trung. Nếu chưa quen, hãy dùng bản đồ có chế độ theo dõi trực tiếp để biết mình đang ở đâu và còn mấy bến.

Khách sạn, bệnh viện và những chỗ bắt buộc phải nói

Ở khách sạn, hãy dùng lễ tân làm trung tâm: nhờ họ viết địa chỉ điểm đến bằng chữ Hán, nhờ gọi taxi hộ, nhờ gọi điện tới nhà hàng đặt bàn. Đây là dịch vụ bình thường, không phải nhờ vả quá đáng.

Ở bệnh viện, rào cản ngôn ngữ trở thành chuyện nghiêm túc. Ba việc nên làm trước: lưu sẵn một đoạn mô tả triệu chứng bằng tiếng Trung ở dạng chữ để đưa ra; biết tên thuốc mình đang dùng ở dạng chữ; và biết bệnh viện có khoa quốc tế hay không, vì các khoa này thường có nhân viên nói tiếng Anh. Người viết chưa kiểm chứng được mức độ phổ biến của khoa quốc tế ở các thành phố nhỏ, nên đây chỉ là hướng cần hỏi trước.

Nhờ ai khi bế tắc

Thứ tự nhờ vả thực tế, từ nhanh nhất tới chậm nhất:

• Nhân viên trẻ ở cửa hàng tiện lợi, quán cà phê, chuỗi thức ăn nhanh. Đây là nhóm có xác suất biết chút tiếng Anh cao nhất.
• Nhân viên ở ga tàu và sân bay. Thường được đào tạo để xử lý khách nước ngoài, và có quy trình rõ ràng.
• Lễ tân khách sạn. Người dịch tốt nhất bạn có sẵn, kể cả khi bạn không ở khách sạn đó — một số nơi vẫn sẵn lòng giúp.
• Người trẻ ở thành phố lớn. Không phải ai cũng nói được, nhưng phần lớn sẵn lòng bấm điện thoại giúp bạn.
• Cảnh sát giao thông ở ngã tư. Sẽ giúp bạn tra bản đồ nếu bạn lịch sự.

Một điều nên nhớ: nói to hơn không làm người ta hiểu hơn. Nếu cả hai bên đều đang cố nói to, hãy dừng lại, lấy giấy bút ra, hoặc đưa điện thoại. Đổi kênh luôn hiệu quả hơn tăng âm lượng.

Ra dấu sao cho lịch sự

• Đừng chỉ ngón trỏ vào mặt người khác. Muốn chỉ, hãy dùng cả bàn tay mở hướng về phía đó, hoặc chỉ bằng ánh mắt.
• Đưa và nhận đồ bằng hai tay, đặc biệt là danh thiếp, tiền và quà. Đây là chi tiết tạo thiện cảm nhanh nhất.
• Không chạm vào người lạ. Vỗ vai, khoác vai, xoa đầu trẻ nhỏ đều nên tránh.
• Không thổi còi, không huýt sáo gọi người, không vẫy tay kiểu gọi phục vụ như ở quán ăn phương Tây.
• Một nụ cười và cái gật đầu mở được nhiều cánh cửa hơn bất kỳ câu tiếng Trung nào bạn học vội.

Năm hiểu lầm hay gặp về chuyện không biết tiếng

• “Người Trung Quốc không thân thiện với khách nước ngoài” — không đúng. Phần lớn sự lạnh nhạt mà du khách gặp là do rào cản ngôn ngữ và nếp nói chuyện thẳng, không phải thái độ.
• “Không biết tiếng thì không đi được” — không đúng. Bạn có thể đi cả tuần ở các thành phố lớn mà chỉ cần nói cảm ơn và xin lỗi.
• “Cứ nói tiếng Anh là người ta hiểu” — không hẳn. Tỉ lệ người nói được tiếng Anh ở Trung Quốc thấp hơn nhiều so với kỳ vọng của du khách Đông Nam Á.
• “Dùng ứng dụng dịch quen thuộc là đủ” — sai ở đại lục, vì dịch vụ của Google bị chặn. Đây là hiểu lầm tốn kém nhất.
• “Dịch máy đủ để nói chuyện dài” — không đúng. Dịch máy đủ cho câu ngắn, mua bán, hỏi đường; không đủ cho thương lượng phức tạp hoặc tình huống y tế.

Danh sách kiểm trước khi lên máy bay

• Ít nhất hai ứng dụng dịch đã cài, trong đó một ứng dụng hoạt động tốt ở đại lục.
• Gói tiếng Trung ngoại tuyến đã tải cho cả hai ứng dụng.
• Bàn phím tiếng Trung chế độ viết tay đã cài và đã thử ít nhất vài lần.
• Một cuốn sổ nhỏ và một cây bút — không thay thế được bằng ghi chú trong điện thoại khi pin yếu.
• Ảnh chụp màn hình bốn chữ: nhà vệ sinh, ga tàu điện ngầm, ga tàu hoả, bệnh viện.
• Tên và địa chỉ khách sạn lưu ở dạng chữ Hán, kèm bản đồ ngoại tuyến.
• Pin dự phòng, vì mọi lớp công cụ đều chạy trên một cục pin duy nhất.

Điều cuối cùng đáng nói: ở Trung Quốc, người không biết tiếng không bị coi là bất lịch sự. Người ta chỉ thấy hơi lạ khi bạn cứ cố nói thật to. Cứ chậm rãi, dùng điện thoại, dùng giấy bút, và cám ơn bằng hai tay — chuyến đi sẽ trôi qua mà bạn không nhớ mình từng không hiểu ai nói gì.

Nguồn: Tân Hoa Xã — Ứng dụng dịch thuật giúp du khách nước ngoài hoà nhập khi đến Trung Quốc · Cục Quản lý Di trú Quốc gia Trung Quốc — Hướng dẫn dành cho khách nước ngoài về đi lại và lưu trú · Bộ Văn hoá và Du lịch Trung Quốc — Sổ tay thông tin liên lạc cho du khách quốc tế · Nhân dân Nhật báo — Dịch bằng điện thoại, thói quen mới của người Trung Quốc khi giao tiếp với khách nước ngoài · China Daily — Bảng chỉ dẫn song ngữ tại các thành phố lớn và những khoảng trống còn lại