Thương mại điện tử xuyên biên giới: Trung Quốc bán ra thế giới thế nào

Thương mại điện tử xuyên biên giới: cách Trung Quốc đưa hàng ra thế giới

Không cần mở chi nhánh ở nước ngoài, một xưởng nhỏ ở Quảng Đông vẫn có thể bán hàng cho khách Ba Lan, Brazil hay Việt Nam chỉ vài ngày sau khi đăng sản phẩm. Đằng sau sự tiện lợi ấy là cả một hệ thống gồm nền tảng, kho hàng nước ngoài, hải quan và logistics được Trung Quốc dựng lên trong hơn một thập kỷ. Thương mại điện tử xuyên biên giới đã trở thành một trụ cột của ngoại thương Trung Quốc, và cũng là nguồn áp lực ngày càng lớn cho các nền kinh tế lân cận.

Con số: 2,63 nghìn tỷ nhân dân tệ trong năm 2024

Theo số liệu Tổng cục Hải quan Trung Quốc được China Daily dẫn lại, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua thương mại điện tử xuyên biên giới đạt 2,63 nghìn tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 362 tỷ đô-la, tăng 10,8% so với năm trước. Đây là mức tăng thêm khoảng 1.000 tỷ nhân dân tệ so với năm 2020. Tân Hoa Xã dẫn số liệu cùng nguồn cho biết riêng kim ngạch xuất khẩu qua kênh này đạt khoảng 2,15 nghìn tỷ nhân dân tệ, tăng 16,9% — cho thấy cán cân nghiêng hẳn về phía xuất khẩu, đúng với vị thế công xưởng của Trung Quốc.

Sang năm 2025, theo số liệu phía Trung Quốc được Bộ Công Thương Việt Nam dẫn lại, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua thương mại điện tử xuyên biên giới tiếp tục lên 2,75 nghìn tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 409,5 tỷ đô-la; trong đó xuất khẩu trực tuyến chiếm khoảng 79%, tức khoảng 323,5 tỷ đô-la. Các con số này có đôi chút khác biệt giữa các nguồn do thời điểm chốt số và cách phân loại, nhưng xu hướng thì nhất quán: tăng đều hai con số mỗi năm.

165 khu thí điểm — phòng thí nghiệm chính sách cho xuất khẩu số

Thành công của mô hình không đến từ một nền tảng đơn lẻ mà từ hạ tầng chính sách. Từ năm 2015, Trung Quốc bắt đầu lập các khu thí điểm toàn diện thương mại điện tử xuyên biên giới, đầu tiên ở Hàng Châu, rồi nhân rộng dần. Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, tính đến năm 2023 cả nước đã có 165 khu thí điểm trải trên 31 tỉnh, khu tự trị và thành phố, hỗ trợ hơn 300.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia xuất khẩu số; đến năm 2025 con số này được nêu là hơn 178 khu.

Giá trị của các khu này nằm ở chỗ chúng là nơi thử nghiệm cơ chế trước khi nhân rộng. Chúng áp dụng mã khai báo hải quan riêng cho hàng thương mại điện tử như 9610 và 9710, cho phép gom nhiều đơn hàng nhỏ lẻ thành lô để thông quan nhanh hơn và rẻ hơn — đúng với đặc thù doanh nghiệp nhỏ, vốn không đủ nguồn lực làm thủ tục xuất khẩu truyền thống. Cùng với đó là các cơ chế hoàn thuế, quản lý ngoại hối và luồng dữ liệu được thiết kế riêng cho bán hàng trực tuyến qua biên giới.

Kho hàng ở nước ngoài: hạ tầng quyết định tốc độ giao hàng

Nếu hàng đi thẳng từ Trung Quốc, khách ở châu Âu phải chờ hàng tuần. Để rút ngắn thời gian, từ năm 2020 trở đi Trung Quốc đẩy mạnh mô hình kho hàng ở nước ngoài: hàng được xuất theo lô lớn, lưu trong kho đặt tại thị trường đích, và khi khách đặt thì giao nội địa trong vài ngày. Theo số liệu Bộ Thương mại Trung Quốc công bố tháng 6 năm 2024, cả nước có hơn 2.500 kho hàng ở nước ngoài, cùng hơn 1.000 khu công nghiệp liên quan và hơn 120.000 đơn vị kinh doanh tham gia thương mại điện tử xuyên biên giới.

Mạng lưới kho này là lý do nhiều nền tảng Trung Quốc có thể cạnh tranh về tốc độ giao hàng với nhà bán lẻ bản địa, dù hàng sản xuất ở cách đó hàng nghìn cây số. Một ví dụ hạ tầng là trung tâm Cainiao Smart Gateway của Alibaba đặt tại sân bay Hồng Kông, đóng vai trò đầu mối gom hàng và trung chuyển cho các đơn xuyên biên giới.

Bốn nền tảng dẫn đầu

Bốn cái tên thường được nhắc tới như nhóm dẫn đầu của xuất khẩu trực tuyến Trung Quốc là Shein, Temu, AliExpress và TikTok Shop. AliExpress là kênh quốc tế của Alibaba, có mặt từ lâu. Shein nổi lên nhờ thời trang nhanh với vòng quay mẫu mã cực ngắn. TikTok Shop dựa vào sức lan toả của video ngắn — theo công ty tư vấn Momentum Works được Báo Tuổi Trẻ dẫn lại, tổng giá trị hàng hoá qua TikTok Shop năm 2023 đạt 16,3 tỷ đô-la, gấp gần bốn lần mức 4,4 tỷ đô-la của năm 2022.

Temu là cái tên mới nhất và gây tranh cãi nhất. Ra mắt năm 2022, Temu áp dụng mô hình ký gửi toàn phần: nhà sản xuất Trung Quốc thoả thuận giá sỉ và đưa hàng tới kho của Temu, còn nền tảng lo toàn bộ phần còn lại từ định giá, tiếp thị, vận hành tới hậu mãi. Nhờ vậy Temu kiểm soát được giá và trải nghiệm, đồng thời bùng nổ số người dùng; đến năm 2024 nền tảng này đã có mặt ở 76 thị trường. Sự trỗi dậy của các nền tảng này còn thể hiện ở chỗ, theo tổng hợp của quỹ 01VC năm 2024, gần một nửa trong số 10.000 nhà bán hàng hàng đầu trên Amazon Mỹ có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Quy tắc miễn thuế đơn nhỏ và phản ứng của các nước

Một phần lợi thế cạnh tranh của hàng Trung Quốc đến từ các ngưỡng miễn thuế đối với đơn hàng giá trị nhỏ. Tại Hoa Kỳ, đơn hàng dưới 800 đô-la được miễn thuế nhập khẩu; theo Diễn đàn Doanh nghiệp, các đơn dưới ngưỡng này đã giúp Shein và Temu tạo ra doanh số khoảng 67 tỷ đô-la tại thị trường Mỹ. Tại châu Âu, ngưỡng miễn thuế 150 đô-la cũng đang bị xem xét siết lại. Đây là một trong những lý do khiến các nền tảng phải dần dịch chuyển sang mô hình có kho nội địa và nộp thuế đầy đủ tại nước đến.

Tại Đông Nam Á, phản ứng diễn ra nhanh hơn. Temu khi vào Thái Lan, Malaysia rồi Việt Nam đã gây lo ngại lớn cho doanh nghiệp nội địa. Riêng tại Việt Nam, Bộ Công Thương đã đình chỉ hoạt động của Temu chỉ một tháng sau khi nền tảng này ra mắt vì lý do đăng ký kinh doanh; Shein cũng tạm ngừng phiên bản website dành cho Việt Nam, đúng như ghi nhận của VietnamBiz hồi tháng 12 năm 2024.

Nhìn từ Việt Nam

Với Việt Nam, thương mại điện tử xuyên biên giới của Trung Quốc vừa là cơ hội, vừa là sức ép. Cơ hội nằm ở chỗ doanh nghiệp Việt có thể dùng chính hạ tầng ấy để xuất khẩu trực tuyến ra thế giới. Sức ép nằm ở luồng hàng giá rẻ tràn vào. Theo Bộ Công Thương, Việt Nam nên tính tới việc lập khu thí điểm thương mại điện tử xuyên biên giới gắn với cảng và hạ tầng số, cùng chuỗi hỗ trợ một cửa về pháp lý, logistics gom hàng và thanh toán quốc tế — tức học cách Trung Quốc biến chính sách thành hạ tầng cạnh tranh.

Điều dễ bị bỏ qua là phía sau các nền tảng không chỉ có công nghệ. Ở vùng Vịnh Lớn, Đông Quản sản xuất khoảng một phần năm lượng điện thoại thông minh của thế giới, còn Thâm Quyến có hơn 150.000 doanh nghiệp thương mại điện tử xuyên biên giới. Nghĩa là cả một vùng sản xuất, cảng biển, kho bãi và đội ngũ người bán nằm cạnh nhau — thứ lợi thế mà chỉ nền tảng hay khuyến mãi không thể tạo ra.

Nguồn: China Daily — Thương mại điện tử xuyên biên giới đóng vai trò then chốt trong hoạt động ngoại thương của Trung Quốc · Bộ Thương mại Trung Quốc (MOFCOM) — Số liệu khu thí điểm toàn diện, khu công nghiệp và kho hàng ở nước ngoài (công bố tháng 6 năm 2024) · Tân Hoa Xã — Kim ngạch xuất khẩu thương mại điện tử xuyên biên giới của Trung Quốc năm 2024 · Bộ Công Thương Việt Nam — Tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp Việt xuất khẩu trực tuyến ra thị trường quốc tế · Báo Tuổi Trẻ — Đông Nam Á trước “cơn lũ” hàng giá rẻ từ Trung Quốc