Ruộng bậc thang Đa Y Thụ và huyện Nguyên Dương ở Vân Nam

Nguyên Dương — huyện của ruộng bậc thang

Nguyên Dương là một huyện thuộc châu tự trị dân tộc Hà Nhì và Di Hồng Hà, tỉnh Vân Nam, nằm ở phía nam tỉnh. Huyện rộng khoảng hai nghìn hai trăm mười ba ki-lô-mét vuông, dân số theo điều tra năm 2020 vào khoảng ba trăm năm mươi chín nghìn người, trong đó chỉ khoảng sáu chục nghìn sống ở khu vực đô thị. Huyện lỵ đặt tại trấn Nam Sa, một thị trấn nằm ở đáy thung lũng sông Hồng, nơi nóng và thấp; còn phần lớn ruộng bậc thang và làng bản lại nằm ở trên cao, thuộc các xã miền núi.

Tên "Nguyên Dương" xuất phát từ vị trí: huyện nằm ở phía nam sông Nguyên Giang, tức đoạn thượng nguồn của sông Hồng. Người Hà Nhì gọi vùng đất này bằng tên riêng trong tiếng của mình. Địa hình ở đây là sườn phía nam của dãy Ai Lao, những dãy núi chạy theo hướng tây bắc – đông nam, bị chia cắt mạnh bởi các khe sâu, với chênh lệch độ cao rất lớn giữa đáy thung lũng và các đỉnh núi.

Người Hà Nhì và hệ thống bốn tầng: rừng – nước – ruộng – làng

Ruộng bậc thang ở đây không phải công trình của một đời người. Người Hà Nhì đã đắp ruộng từ khoảng một nghìn ba trăm năm trước, và hệ thống này được tổ chức theo bốn tầng gắn chặt với nhau, theo đúng cách mô tả của hồ sơ di sản: rừng ở trên cùng, nước dẫn xuống, ruộng ở giữa, làng ở nơi thuận lợi. Rừng trên đỉnh núi giữ nước mưa và nước sương rồi thả dần xuống theo các mương, hệ thống mương đưa nước tới từng thửa ruộng, nước thấm qua ruộng rồi chảy tiếp xuống thấp hơn, và các làng Hà Nhì nằm chen giữa tầng rừng và tầng ruộng.

Trong hệ thống đó, rừng không chỉ là cây. Theo hồ sơ di sản, người Hà Nhì phân biệt bốn loại rừng: rừng giữ nước, rừng thiêng, rừng gia cố đất và rừng của làng dùng lấy gỗ, củi và thức ăn. Rừng thiêng gắn với tín ngưỡng: phía trên làng có nơi thờ thần làng gọi là Angma và nơi thờ thần bảo hộ đất gọi là Misong, hai nơi mà dân làng tới cầu bình an, sức khoẻ và mùa màng. Chính vì gắn với tín ngưỡng nên nhiều khu rừng thiêng được giữ nguyên, và đó là một phần lý do hệ thống có thể chạy hàng trăm năm.

Ba vùng lõi và việc được ghi vào di sản thế giới

Ngày hai mươi hai tháng Sáu năm 2013, kỳ họp thứ ba mươi bảy của Ủy ban Di sản Thế giới đã ghi "Quần thể cảnh quan văn hoá ruộng bậc thang người Hà Nhì Hồng Hà" vào danh sách di sản thế giới theo tiêu chí văn hoá (iii) và (v). Vùng di sản có diện tích lõi mười sáu nghìn sáu trăm lẻ ba héc-ta và vùng đệm hai mươi chín nghìn năm trăm lẻ một héc-ta, nhưng cảnh quan được hồ sơ mô tả trải trên một khu vực rộng khoảng một nghìn ki-lô-mét vuông. Ruộng bậc thang phân bố qua bốn huyện là Nguyên Dương, Hồng Hà, Kim Bình và Lục Xuân, trong đó vùng lõi tập trung ở Nguyên Dương.

Ba vùng ruộng chính được nêu trong hồ sơ là Bá Đạt, Đa Y Thụ và Lão Hổ Chủy; mỗi vùng nằm trong một lưu vực sông nhỏ khác nhau và có đặc điểm địa chất khác nhau, nên độ dốc của ruộng cũng khác: Bá Đạt có độ dốc thoải, Đa Y Thụ dốc hơn, còn Lão Hổ Chủy dốc nhất. Ngoài ba vùng này, huyện còn nhiều khu ruộng khác như Thanh Khẩu.

Đa Y Thụ — nơi xem bình minh

Trong các điểm, Đa Y Thụ là nơi nổi tiếng nhất với người chụp ảnh, vì đây là điểm ngắm bình minh. Vào buổi sáng, mặt trời mọc sau dãy núi phía đông, ánh sáng đi ngang qua mặt nước của các thửa ruộng đang ngập, và những thửa ruộng trở thành vô số tấm gương nhỏ nối nhau theo đường đồng mức. Sương thường đọng trong các khe dưới chân ruộng, nên buổi sáng có thể thấy ba lớp cảnh cùng lúc: tầng ruộng đang sáng dần, tầng sương trắng, và dãy núi phía sau.

Địa hình ở Đa Y Thụ dốc, ruộng cắt thành nhiều bậc rất sát nhau, nên từ điểm ngắm nhìn thấy được cả một mặt sườn rộng. Đây là lý do chính khiến nó được chọn làm nơi ngắm bình minh thay vì những khu có độ dốc thoải. Muốn tới điểm ngắm, người ta đi ô tô men theo đường núi tới bãi giữ xe rồi đi bộ thêm một đoạn ngắn.

Vì sao ruộng lại thành gương

Hiệu ứng gương mà du khách thấy có một nguyên nhân rất đời thường: mùa vụ. Ruộng bậc thang ở đây trồng một vụ lúa mỗi năm. Sau khi gặt, người ta tháo nước vào ruộng và giữ ngập từ khoảng giữa tháng Mười một tới đầu tháng Tư để chuẩn bị cho vụ mới; trong khoảng thời gian đó mặt ruộng phẳng và phản chiếu bầu trời, tạo nên cảnh phản chiếu rực rỡ nhất là vào buổi sáng và buổi chiều. Khi lúa lên xanh vào cuối xuân và mùa hè, cảnh chuyển sang màu xanh rồi vàng lúa, và hiệu ứng gương mất đi. Cho nên thời điểm đẹp nhất để ngắm gương nước là các tháng mùa đông, trong đó tháng Mười hai và tháng Một thường được nhắc nhiều nhất.

Cần phân biệt rõ đây là cảnh nông nghiệp đang làm việc chứ không phải một công trình trang trí. Ruộng vẫn thuộc các hộ dân và vẫn được canh tác theo mùa; du khách đi xem không nên tự ý xuống ruộng hay vào khu thờ tự của làng.

Cách làm ra một bậc thang

Ruộng bậc thang Hà Nhì được đắp theo đường đồng mức, tức đi ngang sườn núi thay vì đi lên theo dốc. Mỗi thửa có một bờ đất hoặc bờ đá giữ nước ở phía ngoài, mặt thửa san tương đối phẳng để giữ một lớp nước mỏng. Nước được đưa từ mương chung trên cao xuống qua các cửa dẫn nhỏ, và vì mỗi thửa nằm thấp hơn thửa bên trên một chút, nước tự chảy từ thửa này sang thửa kia rồi cuối cùng xuống đáy thung lũng.

Số bậc ở các sườn dốc có thể lên tới hàng trăm, thậm chí hàng nghìn bậc xếp từ chân lên gần đỉnh, tuỳ theo địa hình. Chính vì vậy nhìn từ xa, cả mặt núi giống như một tấm vải có vô số đường chỉ uốn lượn. Hồ sơ di sản nhấn mạnh rằng hệ thống này gắn với lượng mưa rất cao của vùng — khoảng một nghìn bốn trăm mi-li-mét mỗi năm — và với khí hậu thung lũng cận nhiệt đới; nước của cả hệ thống đến từ mưa và sương trên núi chứ không phải từ một con sông lớn.

Đi khi nào và đi thế nào

Nguyên Dương nằm cách Côn Minh hơn ba trăm ki-lô-mét về phía nam. Cách phổ biến là đi xe hoặc tàu từ Côn Minh tới huyện Mông Tự của châu Hồng Hà, rồi từ đó đi tiếp theo đường núi lên các khu ruộng bậc thang; cũng có tuyến xe trực tiếp từ Côn Minh tới trấn Tân Nhai của Nguyên Dương. Đường lên các điểm ngắm là đường núi nhiều khúc cua nên thời gian đi lại thường lâu hơn khoảng cách trên bản đồ gợi ra.

Mùa đẹp nhất là từ tháng Mười một tới tháng Ba, khi ruộng ngập nước. Trong ngày, Đa Y Thụ hợp với bình minh, còn Lão Hổ Chủy và Bá Đạt hợp với hoàng hôn; vì các điểm ở xa nhau nên thường phải chia thành hai buổi sáng và chiều, và ở lại qua đêm tại trấn Tân Nhai hoặc các làng gần đó. Nhiệt độ buổi sáng sớm ở vùng cao lạnh hơn nhiều so với trưa, cần áo khoác. Đường núi sương mù vào sáng sớm nên di chuyển cần cẩn thận. Giá vé vào các điểm ngắm, giờ mở cửa và đường đi thay đổi theo mùa và theo năm, nên tra lại trước khi đi.

Những con số chưa thống nhất giữa các nguồn

Về diện tích, các nguồn dùng những cách tính khác nhau nên con số chênh lệch khá lớn. Hồ sơ di sản của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc ghi vùng lõi mười sáu nghìn sáu trăm lẻ ba héc-ta; một số tài liệu du lịch lại dẫn con số khoảng mười một nghìn ba trăm héc-ta hoặc khoảng một trăm mười bốn ki-lô-mét vuông; còn cách nói dân gian ở địa phương là "một trăm vạn mẫu", tức khoảng sáu mươi sáu nghìn héc-ta tính cho cả bốn huyện. Lý do là các con số này đo những phạm vi khác nhau — vùng lõi di sản, diện tích ruộng đang canh tác, hay toàn bộ cảnh quan phân bố trên bốn huyện. Vì vậy nên nói rõ phạm vi mỗi khi dẫn một con số, thay vì so sánh trực tiếp.

Thời gian hình thành cũng thường được nêu gọn là "hơn một nghìn ba trăm năm", dựa trên các nghiên cứu khảo cổ và lịch sử về quá trình người Hà Nhì di cư từ phía tây bắc xuống và định cư ở vùng núi Ai Lao. Đây là một con số ước lượng cho cả một quá trình dài, không phải niên đại của một mốc cụ thể nào.

Nguồn: Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc — Cultural Landscape of Honghe Hani Rice Terraces · Wikipedia tiếng Trung — 红河哈尼梯田 · Wikipedia tiếng Trung — 元阳县 · Wikipedia tiếng Anh — Honghe Hani and Yi Autonomous Prefecture · Cục Di sản Văn hoá Quốc gia Trung Quốc — 红河哈尼梯田文化景观