Lữ Lương và làng Bích Thôn: thành đá bốn nghìn năm bên Hoàng Hà

Lữ Lương — dải núi dài bên bờ đông Hoàng Hà

Lữ Lương (吕梁) là địa cấp thị ở phía tây tỉnh Sơn Tây, tên lấy từ dãy Lữ Lương chạy dọc từ bắc xuống nam suốt địa bàn. Phía tây, thành phố này lấy sông Hoàng Hà làm ranh giới tự nhiên, nhìn sang Du Lâm của tỉnh Thiểm Tây; phía đông giáp thủ phủ Thái Nguyên và địa cấp thị Tấn Trung. Tổng diện tích khoảng 21.140 km², đứng thứ hai toàn tỉnh Sơn Tây và chiếm khoảng 13,49% diện tích tỉnh. Dân số thường trú cuối năm 2024 ở mức khoảng 3,31 triệu người.

Về hành chính, Lữ Lương gồm một quận là Ly Thạch (nơi đặt trụ sở thành phố), hai thành phố cấp huyện là Hiếu Nghĩa và Phần Dương, cùng mười huyện: Giao Thành, Văn Thuỷ, Giao Khẩu, Thạch Lâu, Trung Dương, Liễu Lâm, Phương Sơn, Lam Huyện, Hưng Huyện và Lâm Huyện. Đây cũng là vùng than quan trọng của Sơn Tây, với trữ lượng than mỡ luyện cốc rất lớn.

Địa hình giải thích phần lớn tính cách của vùng đất này: cao nguyên hoàng thổ bị dãy Lữ Lương và các sông cắt thành những khe sâu, ruộng ít, đi lại khó. Chính cái khó ấy lại đẩy người Lữ Lương ra sông và ra đường buôn. Sông Hoàng Hà ở đây chảy qua đoạn hẻm núi Tấn Thiểm, hai bên là vách hoàng thổ dựng đứng; các phụ lưu như Uý Phần, Thu Thuỷ, Tam Xuyên đổ vào Hoàng Hà từ phía đông. Trên khúc sông này có trấn cổ Tích Khẩu ở huyện Lâm Huyện, tại ngã ba Hoàng Hà và sông Thu Thuỷ — nơi từng được gọi là "đệ nhất trấn của chín khúc Hoàng Hà", một đầu mối vận tải đường nước nối với đường bộ, và là nơi khởi nghiệp của một phần giới thương nhân Tấn.

Lữ Lương còn được biết tới như vùng căn cứ cách mạng. Trong chiến tranh, đây là địa bàn chính của chiến dịch Đông chinh, là thủ phủ vùng biên khu Tấn Tuy, đồng thời từng đặt cơ quan trung ương hậu uỷ. Cuốn tiểu thuyết "Anh hùng Lữ Lương" lấy bối cảnh chính vùng đất này.

Làng Bích Thôn — thành đá bốn nghìn năm bên Hoàng Hà

Điểm khiến Lữ Lương được nhắc nhiều trong giới khảo cổ mấy năm gần đây lại không phải núi hay sông, mà là một ngôi làng nhỏ ở huyện Hưng Huyện: Bích Thôn (碧村). Phía bắc làng là di chỉ cùng tên, nằm ở chỗ sông Uý Phần — một phụ lưu cấp một của Hoàng Hà — đổ ra sông lớn, địa thế ba mặt kề sông và khe, dễ thủ khó công. Di chỉ cách thị trấn huyện Hưng Huyện khoảng 20 km về phía đông, và cách di chỉ Thạch Mão ở Thần Mộc, Thiểm Tây khoảng 51 km về phía tây.

Thành đá có hai lớp tường

Theo kết quả công bố, Bích Thôn là một quần cư dạng thành đá với hai lớp tường thành trong và ngoài. Phần diện tích còn lại bên trong thành rộng khoảng 750.000 m². Đây là thành đá thời tiền sử lớn nhất từng được phát hiện ở bờ đông hẻm núi Tấn Thiểm, nằm ở vị trí chuyển tiếp giữa vùng văn hoá thành đá Hà Sáo và vùng Trung Nguyên.

Niên đại chính của di chỉ tương ứng với giai đoạn cuối văn hoá Long Sơn và đầu thời Nhị Lý Đầu, tức cách nay khoảng hơn bốn nghìn năm; các nhà khảo cổ xếp khoảng thời gian tuyệt đối vào khoảng 2200 trước Công nguyên tới 1700 trước Công nguyên. Diễn tiến được mô tả theo bước: khoảng 2200 trước Công nguyên, ở điểm Tiểu Ngọc Lương xuất hiện một loạt nhà hướng nam cùng hệ thống cửa có đê trụ; tới khoảng 2100 trước Công nguyên, các nhà hướng nam này được điều chỉnh lại.

Cổng thành hai lớp "ùng" — phát hiện quan trọng nhất

Điểm được đánh giá đặc biệt là cổng thành. Cổng có chiều bắc nam khoảng 74 m, chiều sâu đông tây 48 m. Muốn vào trong, người đi phải vòng hai lớp "ùng thành" (瓮城) rồi mới tới được bên trong. Giới khảo cổ nhận định đây là cổng thành có bố cục chỉnh tề nhất và phòng thủ chặt chẽ nhất trong số các cổng thành thời đồ đá mới đã biết, và là kiểu cổng hai lớp "ùng" sớm nhất, mở đường cho thiết kế cổng thành về sau. Đây là kết luận dựa trên khai quật, không phải suy đoán từ truyền thuyết.

Trên gò trung tâm là nơi ở của người đứng đầu

Khu lõi của quần cư nằm trên một gò cao giữa di chỉ. Tại đây, nhà khảo cổ tìm thấy một khuôn viên rộng hơn 3.700 m², trong đó là một cụm nhà liền nhau với quy mô lớn. Người khai quật cho rằng đây là nơi ở và làm việc của tầng lớp đứng đầu thời hưng thịnh, còn dân thường sống rải trên các sườn dốc thấp hơn. Sự phân tầng không gian như vậy là bằng chứng trực tiếp cho thấy xã hội thời đó đã có tổ chức đẳng cấp rõ.

Ngày 28 tháng 3 năm 2023, di chỉ Bích Thôn của huyện Hưng Huyện được công bố là một trong mười phát hiện khảo cổ học mới hàng đầu Trung Quốc của năm 2022. Việc khai quật do Viện Khảo cổ Sơn Tây phối hợp với Đại học Bắc Kinh và Đại học Sơn Tây thực hiện.

Chỗ còn phải nói rõ

Cho tới nay chưa có văn tự đương thời nào nhắc tới Bích Thôn, nên mọi điều kể trên đều là suy luận từ hiện vật và cấu trúc, không phải ghi chép lịch sử. Tên gọi cũ của quần cư này cũng không ai biết; "Bích Thôn" là tên làng ngày nay. Về quy mô, các tài liệu đều dùng con số 750.000 m² cho phần còn lại trong thành, nhưng tổng diện tích phân bố ban đầu có thể còn lớn hơn — hiện chưa có con số thống nhất. Đến thời điểm này, chưa thấy công bố về một đoạn tường hay cổng thành nào còn đứng nguyên vẹn để khách tham quan; đây là di chỉ khảo cổ đang khai quật, không phải điểm du lịch có hạ tầng như thành cổ.

Đi Lữ Lương xem gì

Vì di chỉ Bích Thôn chưa mở thành điểm tham quan theo kiểu thông thường, chuyến đi Lữ Lương thực tế nên kết hợp nhiều điểm trong huyện. Dưới đây là những chỗ có thể đi và lý do nên đi.

• Trấn cổ Tích Khẩu, huyện Lâm Huyện: khu nhà buôn thời Minh — Thanh còn khá nguyên vẹn bên bờ Hoàng Hà, đúng bối cảnh của tuyến vận tải sông mà các huyện Lữ Lương đều sống nhờ. Đây là điểm dễ hình dung nhất về đời sống thương mại của cả vùng.
• Huyện Hưng Huyện: không xa trung tâm huyện là khu vực di chỉ Bích Thôn. Muốn tới cần liên hệ trước, và nên đi cùng người hiểu đường vì vùng này ít dịch vụ.
• Núi Bắc Vũ Đang ở huyện Phương Sơn: một trung tâm đạo giáo có các bậc đá lên đỉnh, thích hợp cho người muốn đi bộ đường dài.
• Bồn nước Bàng Tuyền Câu ở huyện Giao Thành: khu bảo tồn thiên nhiên phía đông Lữ Lương, rừng và suối, khác hẳn cảnh hoàng thổ khô ở phía tây.

Thời điểm tốt nhất để đi Lữ Lương là cuối xuân và mùa thu. Mùa hè mưa dồn có thể gây lũ ở các khe; mùa đông lạnh, hanh và nhiều ngày gió cát. Ở vùng phía tây như Hưng Huyện và Lâm Huyện, khoảng cách giữa các điểm khá xa và xe công cộng thưa, nên nếu định đi nhiều điểm trong một chuyến thì nên thuê xe theo ngày.

Một điều nên nhớ khi đọc về Lữ Lương: vùng này nổi tiếng với hai loại câu chuyện rất khác nhau — chuyện khảo cổ có bằng chứng khai quật, như Bích Thôn, và chuyện dân gian truyền miệng gắn với núi, sông, các vị anh hùng thời chiến. Hai loại đó không nên trộn vào nhau. Với Bích Thôn, những gì được viết trong bài này đều thuộc loại thứ nhất.

Nguồn: Tân Hoa Xã — Thành đá thời tiền sử bên bờ Hoàng Hà có huyền cơ · Tân Hoa Xã — Đọc hiểu những phát hiện khảo cổ mới hàng đầu của năm · Cục Di sản Văn hoá Quốc gia Trung Quốc — Di chỉ Bích Thôn, Hưng Huyện, Sơn Tây · Chính quyền huyện Hưng — Di chỉ Bích Thôn huyện Hưng lọt vào mười phát hiện khảo cổ hàng đầu năm 2022 · Wikipedia tiếng Trung — Thành phố Lữ Lương