Sóc Châu và tháp gỗ Ứng Huyện: ngôi tháp gỗ ngàn năm không một mũi đinh

Sóc Châu — vùng đất ngoài cửa ải

Sóc Châu (朔州) nằm ở bắc tỉnh Sơn Tây, trên thượng lưu sông Tang Can, giáp ranh với Nội Mông Cổ ở phía tây bắc. Toàn thành phố rộng khoảng 10.625 km vuông với dân số thường trú xấp xỉ 1,5 đến 1,7 triệu người tuỳ nguồn. Sóc Châu quản lý hai quận là Sóc Thành và Bình Lỗ, ba huyện là Sơn Âm, Ứng Huyện, Hữu Ngọc, cùng một thành phố cấp huyện là Hoài Nhân. So với nhiều thành phố khác của Sơn Tây, Sóc Châu là đơn vị hành chính mới ở cấp địa khu, được lập năm 1989, nhưng lịch sử định cư của vùng thì rất lâu đời.

Vùng đất này từng là miền sinh sống của tộc Bắc Địch rồi thuộc nước Triệu. Theo ghi chép, năm 215 trước Công nguyên, tướng Tần là Mông Điềm cho đắp một thành ở đây đặt tên Mã Ấp, thuộc quận Nhạn Môn — đến nay đã khoảng hai nghìn hai trăm năm kể từ mốc đó. Đời Bắc Tề, năm 555, đặt châu Sóc Châu ở phía tây nam thành Mã Ấp. Năm 936, Thạch Kính Đường cắt vùng mười sáu châu trong đó có Sóc Châu, Hoàn Châu và Ứng Châu cho người Khiết Đan, đưa cả vùng này vào nhà Liêu — và chính trong bối cảnh ấy, ngôi tháp gỗ Ứng Huyện ra đời hơn một thế kỷ sau.

Nằm ở phía ngoài ải Nhạn Môn, Sóc Châu là đất biên ải, nơi từng diễn ra những cuộc di cư lớn về phía bắc. Ở huyện Hữu Ngọc có cửa ải Sát Hổ Khẩu, một trong những cửa ngõ đi vào Nội Mông, gắn với câu chuyện người dân đi Tây Khẩu mưu sinh trong các đời Minh, Thanh. Đây cũng là vùng đất khô, lạnh và nhiều gió của miền bắc Sơn Tây.

Tháp gỗ Ứng Huyện — ngôi tháp gỗ cổ nhất và cao nhất

Ngôi tháp nằm trong khuôn viên chùa Phật Cung ở huyện Ứng, nên tên chính thức là Phật Cung Tự Thích Ca Tháp, còn dân gian quen gọi là tháp gỗ Ứng Huyện. Tháp được dựng năm Thanh Ninh thứ hai đời Liêu, tức năm 1056; đến năm Minh Xương thứ sáu đời Kim, tức năm 1195, công trình được sửa chữa và hoàn thiện thêm. Đây là ngôi tháp gỗ cổ nhất và cao nhất còn lại của Trung Quốc, và trước thế kỷ hai mươi là công trình gỗ cao nhất thế giới.

Tháp cao 67,31 mét, tính từ nền đá lên tới chóp. Đáy tháp có đường kính 30,27 mét, mặt bằng hình bát giác. Nhìn từ ngoài, tháp có năm tầng mái — tầng một có mái kép nên trông như sáu lớp mái — nhưng bên trong mỗi tầng lại có một tầng ẩn chen giữa, gọi là ám tầng, thành ra tổng cộng có chín tầng. Tầng một rộng nhất, bên trong có tượng Thích Ca Mâu Ni cao khoảng mười mét, quanh vách là tranh bích họa.

Điều khiến tháp nổi tiếng trong giới kiến trúc là kết cấu gỗ hoàn toàn, không dùng đinh sắt cũng không dùng bu lông để nối các cấu kiện. Người ta đếm được trong tháp có khoảng 54 loại đấu củng khác nhau, tổng cộng tới hơn 480 bộ. Ước tính tháp nặng khoảng 7.400 tấn và tiêu tốn khối gỗ lên tới hàng nghìn mét khối: phần gỗ chính dùng hoàng diệp tùng Hoa Bắc, còn đấu củng dùng gỗ du. Riêng số cấu kiện gỗ được lắp ghép lên tới cả vạn chi tiết, xếp chồng như trò chơi lắp hình của người lớn.

Vì sao tháp đứng vững suốt một ngàn năm

Tháp đã đi qua nhiều trận động đất lớn trong lịch sử quanh vùng mà vẫn không đổ. Cơ chế giúp nó đứng vững nằm ở hệ đấu củng và cách xếp lớp các tầng: thay vì cứng một khối, kết cấu được làm nhiều lớp chồng lên nhau, có độ dẻo nhất định, nên khi rung chuyển các mối nối có thể nhún nhẹ mà hấp thụ lực. Trong thời cận đại, tháp còn hai lần bị pháo bắn trúng: năm 1926, thời quân phiệt hỗn chiến, nó bị hơn hai trăm quả đạn pháo bắn trúng và hư hại nặng; năm 1948, trong nội chiến, mười hai quả đạn pháo nữa bắn trúng tháp nhưng không nổ. Với những vết thương đó cộng thêm thời gian, tháp đã nghiêng và xuống cấp dần.

Vì kết cấu quá phức tạp, phương án trùng tu tháp đã gây tranh cãi suốt nhiều thập kỷ. Ý kiến về việc nên gia cố tại chỗ hay tháo ra dựng lại kéo dài từ thập niên 1970, mãi tới năm 2013 các phương án mới được xác định. Hiện tháp vẫn trong tình trạng cần bảo tồn đặc biệt và được theo dõi chặt chẽ; khách tới thăm thường chỉ được vào tầng một, không được lên các tầng trên để tránh ảnh hưởng kết cấu. Năm 1961, tháp được xếp vào danh mục đơn vị bảo hộ văn vật trọng điểm quốc gia đợt đầu tiên; năm 2016, nó được tổ chức Kỷ lục Guinness Thế giới công nhận là công trình gỗ nguyên khối cao nhất thế giới — dù đây là danh hiệu hiện đại, còn cách gọi dân gian tháp đệ nhất thiên hạ thì đã có từ lâu trong các sách địa phương.

Đi quanh Sóc Châu

Ngoài tháp gỗ, vùng Sóc Châu còn giữ được những di tích kiến trúc đáng chú ý. Chùa Sùng Phúc ở quận Sóc Thành là một quần thể kiến trúc thời Kim với điện Di Đà làm trung tâm, thuộc hàng hiếm của kiến trúc gỗ đời Kim còn lại tới nay. Ở huyện Ứng, bên cạnh tháp gỗ là chùa Tịnh Độ, cũng có từ đời Kim, nổi tiếng với trần trang trí hình lầu gác trên trời được chạm khắc tinh xảo và những bức tượng nhỏ, thường được nhắc như một kho báu nhỏ nằm ngay cạnh ngôi tháp lớn.

• Ở huyện Sơn Âm có khu thành cổ Quảng Vũ thời Minh cùng khu mộ cổ thời Hán; ngay bên kia là ải Nhạn Môn thuộc huyện Đại của Hãn Châu, có thể ghép chung một lịch trình.
• Sóc Châu nằm trên tuyến đường sắt nối Đại Đồng và Thái Nguyên, lại gần đường cao tốc nên đi lại thuận tiện; từ Đại Đồng tới khu tháp gỗ mất chừng vài chục phút xe.
• Khí hậu miền bắc Sơn Tây khô và lạnh rõ rệt, mùa đông nhiệt độ có thể xuống dưới không độ; nên chuẩn bị áo ấm nếu đi từ cuối thu tới đầu xuân.
• Những con số về chiều cao, trọng lượng và số lượng cấu kiện của tháp được các nguồn ghi hơi khác nhau, và tình trạng bảo tồn thay đổi theo thời gian; du khách nên kiểm tra quy định vào cửa mới nhất trước khi tới.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Tháp gỗ Ứng Huyện · Baidu Bách khoa — Phật Cung Tự Thích Ca Tháp · Kỷ lục Guinness Thế giới — Công trình gỗ nguyên khối cao nhất · CCTV — Ngôi tháp gỗ nghìn năm đứng vững qua chiến tranh · Wikipedia tiếng Trung — Sóc Châu