Trường Trị và ải Thượng Đảng: vùng đất cùng trời làm đảng giữa lưng Thái Hành

Thượng Đảng — cái tên nói thẳng địa hình

Trường Trị nằm ở phía đông nam tỉnh Sơn Tây, chỗ giáp ranh ba tỉnh Sơn Tây, Hà Bắc và Hà Nam. Thành phố rộng 13.955 ki-lô-mét vuông, địa hình là hai dải núi lớn kẹp một bồn địa: phía đông dựa vào Thái Hành Sơn, phía tây tựa Thái Nhạc Sơn, ở giữa là bồn địa Thượng Đảng. Độ cao trung bình của thành phố khoảng một nghìn mét, đỉnh cao nhất thuộc Thái Nhạc Sơn ở huyện Thấm Nguyên với 2.541 mét, điểm thấp nhất là chỗ sông Trọc Chương chảy ra khỏi huyện Bình Thuận, chỉ 380 mét.

Tên cũ của vùng này là Thượng Đảng. Cách giải thích được trích dẫn nhiều nhất nằm trong sách Thích Danh của Lưu Hy đời Đông Hán: đảng nghĩa là chỗ; ở trên núi mà chỗ ấy cao nhất, cho nên gọi là Thượng Đảng. Đời Thanh, sách Quốc Sách Địa Danh Khảo của Trình Ân Trạch viết gọn hơn: đất cực cao, cùng trời làm đảng, nên gọi là Thượng Đảng. Sách Tuân Tử, thiên Nghị Binh, thì gọi vùng này là thượng địa, cũng chỉ vào cái cao.

Người đời sau đúc lại thành một câu thơ. Tô Đông Pha trong bài Hoán Khê Sa tiễn Mai Đình Lão đi nhận chức học quan ở Thượng Đảng đã viết: Thượng Đảng xưa nay vốn là sống lưng của thiên hạ, tiên sinh vốn là bậc nho của thời cổ. Từ đó, bốn chữ thiên hạ chi tích, nghĩa là sống lưng của thiên hạ, thành tên gọi khác của vùng đất này. Dân gian thì nói thẳng hơn: giữ được Thượng Đảng là ngồi nhìn xuống Trung Nguyên.

Từ quận của nước Hàn tới phủ Lộ An

Vùng đất này vào đời Thương là nước Lê, đời Xuân Thu thuộc nước Lộ Tử, sau bị nước Tấn thôn tính. Năm 403 trước Công nguyên, Hàn, Triệu, Ngụy chia ba nước Tấn, Thượng Đảng bị chia nhau. Nước Hàn chiếm phần lớn và đến năm 348 trước Công nguyên thì lập quận Thượng Đảng, trị sở đặt ở Trường Tử rồi dời sang Tương Viên, mục đích là chặn đường tiến về đông của nước Tần. Sau đó quận này chuyển sang tay nước Triệu.

Năm 260 trước Công nguyên, trận Trường Bình nổ ra. Quân Tần đánh bại quân Triệu và chiếm quận Thượng Đảng của Triệu, nhưng thắng cũng mệt nặng. Cần nói rõ một chỗ dễ lẫn: bãi chiến trường Trường Bình nay thuộc địa phận Cao Bình, do thành phố Tấn Thành quản lý, không nằm trong địa giới Trường Trị hiện nay, tuy khi đó đều là đất Thượng Đảng.

Năm 221 trước Công nguyên, Tần Thủy Hoàng chia thiên hạ thành ba mươi sáu quận, Thượng Đảng là một trong số đó, trị sở ở Trường Tử. Đời Tây Hán, quận có mười bốn huyện với 73.798 hộ và 337.766 khẩu theo Hán Thư. Đời Đông Hán, số huyện còn mười ba và dân số rơi xuống 26.222 hộ, 127.430 khẩu. Con số sụt ấy nói lên mức độ chiến tranh và di dân ở vùng biên này.

Năm 578, Bắc Chu Vũ Đế chia đất Thượng Đảng để lập châu Lộ, đó là lần đầu xuất hiện địa danh Lộ Châu. Đời Đường, tên quận và tên châu thay nhau: năm 742 đổi Lộ Châu thành quận Thượng Đảng, năm 758 đổi ngược lại thành Lộ Châu, và từ đó tên quận Thượng Đảng biến mất khỏi bản đồ hành chính. Năm 1529, niên hiệu Gia Tĩnh thứ tám đời Minh, Lộ Châu được nâng lên thành phủ Lộ An; huyện Thượng Đảng đổi tên thành huyện Trường Trị. Phải đến năm 2018, khi huyện Trường Trị được chuyển thành quận, hai chữ Thượng Đảng mới quay lại bản đồ với tên quận Thượng Đảng của thành phố Trường Trị.

Có một chi tiết ít người biết: năm 336, nhà Đông Tấn từng đặt một quận Thượng Đảng ly khai ở địa phận huyện Vu Hồ, phía nam sông Trường Giang, để an trí dân Bắc di cư. Cái tên đi theo người lánh nạn xuống tận phương nam, và mãi tới khi nhà Tùy thống nhất đất nước mới bị bãi bỏ.

Bốn cửa ải giữ sống lưng Thái Hành

Địa thế ấy sinh ra ải. Sách Khâm định Cổ kim đồ thư tập thành, phần Dư địa hội biên, ghi: ải Thượng Đảng trước thuộc huyện Huyễn Thị, nay thuộc huyện Đồn Lưu, đó là ải phía tây. Cùng thời Tây Hán, quận Thượng Đảng đã có bốn cửa ải quan trọng là Thượng Đảng quan, Hồ Khẩu quan, Thiên Tỉnh quan và Thạch Nghiên quan, người đời sau gọi chung là bốn ải Thượng Đảng. Trong đó Hồ Khẩu quan nằm ở phía đông bắc huyện Lê Thành, thời Đông Hán sách Hậu Hán Thư trong thiên truyện Phùng Diễn đã viết rằng Thượng Đảng phía đông mang theo ba cửa ải, tức Thượng Đảng, Hồ Khẩu và Thạch Hình. Huyện Hồ Quan ở phía đông nam Trường Trị cũng có một cửa ải lớn tên là Thập Bát Bàn, cách huyện lỵ tám mươi lăm dặm.

Vì sao phải giữ ải ở đây? Vùng cao nguyên Thượng Đảng nằm đúng giữa hai thế giới: phía nam là Khai Phong và Lạc Dương, những trung tâm chính trị của nhiều triều đại, phía bắc là Thái Nguyên, trọng trấn quân sự. Ai nắm Thượng Đảng thì nắm con đường bắc nam hẹp nhất và cũng dễ phòng thủ nhất. Sách Chiến Quốc Sách đã viết: nếu Tần có An Ấp thì Hàn ắt mất Thượng Đảng. Câu ấy nói về một vùng đất mà số phận được định bằng vị trí chứ không bằng tài nguyên.

Suốt chiều dài lịch sử, rất nhiều trận đánh lớn diễn ra ở đây: trận Trường Bình thời Chiến Quốc, cuộc đánh dẹp Cao Can của Tào Tháo cuối đông Hán, việc Nhĩ Chu Vinh bắt Cát Vinh thời Bắc Ngụy, rồi đến trận Thượng Đảng năm 1945.

Cổng Thượng Đảng còn lại giữa phố

Giữa thành phố Trường Trị ngày nay còn một công trình mang đúng hai chữ ấy. Cổng Thượng Đảng nằm ở đầu phía bắc phố Phủ Pha, đường Tây Đại, quận Lộ Châu, và theo bài giới thiệu chính thức của chính quyền thành phố thì đây là cổng của phủ nha Lộ An đời Minh, tức cơ quan hành chính cấp phủ thời Minh. Công trình quay mặt về hướng nam, kết cấu gỗ và đất truyền thống, không phải một cái cổng đứng lẻ loi mà hợp cùng bức bình phong trước mặt và hai tòa lầu chuông, lầu trống hai bên thành một quần thể.

Chi tiết đáng chú ý nhất của cổng nằm ở hai tấm biển của lầu chuông và lầu trống. Lầu chuông phía tây đề hai chữ phong trì, nghĩa là gió thổi; lầu trống phía đông đề hai chữ vân động, nghĩa là mây chuyển. Đặt cạnh nhau, hai tấm biển tả đúng khí tượng của một vùng đất cao và lộng gió như Thượng Đảng. Cổng hiện là biểu tượng của thành phố Trường Trị, và các công trình phủ nha kiểu này hầu như không còn lại bao nhiêu ở Trung Quốc. Cổng nằm sát công viên Liên Hoa Trì và có thể ghép tham quan cùng thành hoàng miếu phủ Lộ An ở gần đó.

Cần nói rõ một chỗ: bài chính thức của chính quyền thành phố gọi cổng Thượng Đảng là cổng phủ nha đời Minh và không nêu ngày khởi dựng. Trong khi đó không ít nguồn du lịch và các bài giới thiệu trên mạng lại nói cổng có từ thời Tùy, thế kỷ thứ sáu. Tôi không tìm được văn bản gốc nào xác nhận mốc thời Tùy ấy, nên ở đây chỉ ghi theo tài liệu chính thức, và xin để nguyên dấu hỏi cho người đọc tự cân nhắc.

Trận Thượng Đảng năm 1945

Đúng cái tên của nó, vùng đất này gắn với trận đánh lớn cuối cùng trong lịch sử Trung Quốc hiện đại. Ngày 26 tháng 8 năm 1945, ngay sau khi Nhật Bản đầu hàng, Quân uỷ Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc ra chỉ thị yêu cầu quân khu Thái Hành tập trung chủ lực, thu hồi toàn bộ vùng Thượng Đảng và tiêu diệt lực lượng đối phương. Ngày 27 tháng 8, quân Thái Hành bắt đầu bao vây thành Tương Viên, và chiến dịch kéo dài bốn mươi bảy ngày, kết thúc ngày 12 tháng 10 năm 1945. Trường Trị được giải phóng ngày 8 tháng 10 năm 1945, giữa chiến dịch.

Di tích còn lại là khu di tích chiến đấu Bắc Quan, nằm ở phía bắc thành phố, bên bờ nam sông Thạch Tử. Tháng 10 năm 1985, chính quyền thành phố dựng bia kỷ niệm trận Bắc Quan tại đây, kèm lan can, đình và cây xanh, biến nơi ấy thành một công viên nhỏ rộng 3.996 mét vuông. Với người nghiên cứu lịch sử, chiến dịch Thượng Đảng được xem là màn mở đầu cho cuộc nội chiến toàn diện giữa Quốc dân đảng và Đảng Cộng sản.

Những thứ khác đáng đi ở Trường Trị

Nếu chỉ dừng ở cổng Thượng Đảng thì sẽ bỏ lỡ phần lớn giá trị của thành phố này. Trường Trị là một trong những nơi tập trung kiến trúc gỗ cổ dày nhất Trung Quốc: năm 2019, thành phố ghi nhận 6.833 di tích không di chuyển được, đứng thứ hai toàn tỉnh Sơn Tây, trong đó có 73 di tích quốc gia trọng điểm, cũng đứng thứ hai tỉnh. Riêng kiến trúc cổ từ đời Đường đến đời Thanh có 3.580 công trình, chiếm hơn một nửa số di tích của thành phố, vì thế nơi đây được gọi là bảo tàng văn hoá cổ và kiến trúc cổ.

• Lão Đỉnh Sơn: công viên quốc gia rộng khoảng năm mươi ki-lô-mét vuông ngay phía đông thành phố, có tượng đồng vua Viêm Đế cao 39 mét đứng trên đỉnh. Truyền thuyết kể rằng Thần Nông đã nếm trăm loài cây trên chính vùng núi này, nên Trường Trị còn được xem là quê hương của thần thoại, gắn với Nữ Oa vá trời, Tinh Vệ lấp biển, Hậu Nghệ bắn mặt trời.
• Thành hoàng miếu Thiên Hạ Đô Thành Hoàng ở quận Thượng Đảng: ngôi thành hoàng miếu duy nhất của Trung Quốc được xây ngoài thành, trên núi, gắn với truyền thuyết Lưu Tú chạy trốn Vương Mãng.
• Các chùa cổ ở huyện Trường Tử như Pháp Hưng tự và Sùng Khánh tự, và đền Chính Giác.
• Núi Lão Hùng ở quận Thượng Đảng, cao 1.419 mét, được coi là ngọn cao nhất của nhóm núi Thượng Đảng, xưa là vùng sản xuất đồ sắt nổi tiếng. Giới buôn Trường Trị, gọi là Lộ thương, từng làm nên câu cửa miệng: khắp huyện Ấm Thành vạn dặm, mỗi ngày vàng vào như nước.

Về khí hậu, Trường Trị nằm ở đới 36 tới 37 độ vĩ bắc, được ca là phương nam của phương bắc và phương bắc của phương nam; mùa hè mát đến mức dân địa phương gọi nó là thành phố không cần quạt. Sông Trọc Chương chảy qua địa bàn dài 364 ki-lô-mét và là con sông mẹ của người Thượng Đảng; nguồn nước quan trọng nhất là suối Tân An, mạch nước đá vôi lớn thứ hai của tỉnh Sơn Tây. Về nghệ thuật, hát bội Thượng Đảng là một trong bốn loại hát bội lớn của Sơn Tây, có điểm riêng là một gánh hát diễn được cả năm hệ giọng khác nhau trên cùng một sân khấu. Đặc sản được nhiều người nhắc nhất là kê vàng Thấm Châu, cùng các loại đảng sâm và tía đoàn sâm mọc trên núi.

Vài chỗ cần nói thẳng là còn chưa rõ

Bài này dùng nhiều nguồn chính thức và sử liệu Trung Quốc, nhưng có ba điểm tôi không xác minh được đến cùng và xin ghi lại:

• Vị trí chính xác của ải Thượng Đảng: Khâm định Cổ kim đồ thư tập thành ghi ải này trước thuộc huyện Huyễn Thị, nay thuộc huyện Đồn Lưu, tức phía tây vùng Thượng Đảng. Nhưng các tài liệu từ điển địa danh khác lại có cách nói một là ở Đồn Lưu, hai là ở phía nam Tấn Thành. Đến nay chưa có kết luận thống nhất.
• Cửa ải thứ tư mang tên Thạch Nghiên quan hay Thạch Hình quan tuỳ bản, và có sách cho rằng nó chính là Tỉnh Hình quan ở Hà Bắc. Đây là giả thuyết, không phải điều đã chắc.
• Ngày khởi dựng cổng Thượng Đảng như đã nói ở trên: tài liệu chính thức chỉ nói tới đời Minh.

Ngược lại, những con số về số di tích, số công trình kiến trúc cổ, các mốc hành chính và mốc chiến dịch năm 1945 đều lấy từ bài giới thiệu của chính quyền thành phố Trường Trị, có thể tra thẳng được.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Thành phố Trường Trị · Wikipedia tiếng Trung — Quận Thượng Đảng · Chính quyền thành phố Trường Trị — Cổng Thượng Đảng · Chính quyền thành phố Trường Trị — Quận Thượng Đảng · Khâm định Cổ kim đồ thư tập thành, Dư địa hội biên, Khôn dư điển quyển 123