Vận Thành và hồ muối Diêm Trì: biển chết bốn ngàn năm bên chân núi Trung Điều

Vận Thành — thành phố lấy nghề muối mà đặt tên

Vận Thành (运城) nằm ở tây nam tỉnh Sơn Tây, trên vùng đất mà sử sách xưa gọi là Hà Đông — phía đông sông Hoàng Hà. Nơi đây là ngã ba giáp ranh giữa ba tỉnh Sơn Tây, Thiểm Tây và Hà Nam, còn được gọi là tam giác vàng sông Hoàng Hà. Đây cũng là một trong những vùng được xem là điểm khởi nguồn của văn minh Trung Hoa: theo truyền thống sử liệu, các vua Nghiêu, Thuấn, Vũ đều từng hoạt động trên vùng đất này, và nhà Hạ — triều đại đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc — được ghi là ra đời ở đây. Những dấu vết khảo cổ như di chỉ Tây Hầu Độ cho thấy con người đã sống ven bờ sông và hồ muối từ rất sớm.

Toàn thành phố có diện tích khoảng 14.233 km vuông, chiếm chừng 9% diện tích tỉnh Sơn Tây, với dân số trên 5 triệu người. Trung tâm hành chính là quận Diêm Hồ (盐湖区), rộng khoảng 1.237 km vuông với gần một triệu dân thường trú. Cái tên Vận Thành nghĩa đen là thành của muối vận: từ đời Tống, đời Nguyên, triều đình đặt nha môn quản lý muối ở đây, dân tụ về buôn muối mà thành chợ, lớn dần thành phố. Trước đó nó từng mang những tên như Diêm Ấp, Khổ Thành, Lộ Thôn, Phượng Hoàng Thành — hầu hết đều dính tới muối hoặc tới vị trí của hồ.

Hồ muối Diêm Trì — hồ nước mặn lớn nhất Sơn Tây

Hồ muối Vận Thành, tiếng Trung gọi là Vận Thành diêm hồ hay Diêm Trì, giải đơn giản là Giải Trì, nằm trên địa phận quận Diêm Hồ. Đây là hồ lớn nhất tỉnh Sơn Tây và là một trong ba hồ sunfat natri nội lục lớn nhất thế giới. Con số diện tích được các nguồn ghi khác nhau: phổ biến nhất là khoảng 132 km vuông cho toàn khu vực hồ đang khai thác, có nơi ghi tổng diện tích các hồ và bãi muối lên tới 154 km vuông. Trong đó Giải Trì là khoang lớn nhất, rộng khoảng 97 km vuông. Hồ chạy dài theo hướng đông bắc — tây nam, chiều dài khoảng 30 km, chiều rộng 3 đến 5 km, mặt nước cao khoảng 321 đến 324 mét so với mực nước biển, chỗ sâu nhất ước chừng 6 mét.

Điều làm nên giá trị của hồ không phải cảnh quan mà là muối. Người ta khai thác muối ở đây đã hơn 4.000 năm, có tài liệu nói ít nhất 4.600 năm. Muối của hồ được gọi là Giải diêm, Lộ diêm hay Hà Đông diêm, từng là một trong những nguồn cung muối lớn nhất miền bắc. Vào thời Đường, thợ muối ở đây phát minh ra cách khai thác gọi là khẩn huề kiêu sái — đắp ruộng thành từng ô, dẫn nước muối vào cho nắng và gió làm bay hơi rồi thu muối, làm theo năm bước. Cách làm này nâng năng suất lên rõ rệt so với việc chỉ phơi nước tự nhiên. Cũng từ đây mà muối Hà Đông đóng góp khoản thuế khổng lồ cho các triều đại; có tài liệu ước tính thuế muối của hồ có thời kỳ chiếm tới một phần tám nguồn thu tài chính cả nước. Để bảo vệ nguồn lợi đó, triều đình còn cho đắp một bức tường bao quanh hồ gọi là cấm tường, dài khoảng 59 km.

Vì sao gọi là biển chết và vì sao hồ đổi màu

Nước hồ Diêm Trì có độ mặn cao, thành phần gần giống Biển Chết ở Trung Đông, đủ để người nằm ngửa trên mặt nước mà không chìm — nhờ vậy nó được đặt biệt danh là biển chết của Trung Quốc. Trong những tháng nóng, khi nhiệt độ nước lên cao, các loài tảo và vi sinh vật ưa mặn sinh sôi nhanh, phản ứng với ánh sáng và khoáng chất trong nước khiến những ô muối hiện ra nhiều màu khác nhau, từ hồng, đỏ tới xanh lá. Đây là hiện tượng thiên nhiên có thật và đã được nhiều hãng truyền thông ghi lại, nhưng cần nói rõ: không phải cả mặt hồ đổi màu cùng lúc, mà là từng khoang nhỏ đổi màu khác nhau, nên mới thành cái cảnh được ví như bảng pha màu.

Độ đậm nhạt của màu, thời điểm và sắc thái cụ thể của mỗi khoang thay đổi theo thời tiết từng năm, nên các bài quảng bá về bảng màu bảy sắc chỉ nên xem là hình ảnh thời điểm, không phải đặc điểm ổn định quanh năm. Muốn thấy rõ nhất thường phải vào đúng cao điểm của mùa nắng nóng.

Đất của Quan Công và những dấu tích khác

Vùng Vận Thành không chỉ có muối. Đây là quê hương của Quan Vũ — Quan Công, vị tướng thời Tam Quốc được hậu thế tôn làm Vũ Thánh. Ngôi đền thờ ông ở trấn Giải Châu, cách trung tâm thành phố khoảng 20 km, có tên Giải Châu Quan Đế Miếu, được khởi dựng từ năm Khai Hoàng thứ chín đời Tùy, tức năm 589, và được xem là ngôi đền Quan Công lớn nhất Trung Quốc. Ngôi đền hiện nay phần lớn được dựng lại sau trận hỏa hoạn năm Khang Hy thứ 41 đời Thanh, tức năm 1702. Gần đó là Thường Bình Quan Đế Gia Miễu, còn gọi là nhà thờ tổ họ Quan, gắn với nơi Quan Vũ sinh ra.

Phía nam thành phố, dãy Trung Điều (中条山) chạy dài như bức bình phong, đỉnh cao nhất trong quận lên tới gần 1.500 mét, tách đồng bằng khỏi lưu vực sông Hoàng Hà. Trên địa bàn tỉnh này còn có lăng vua Thuấn, cùng những di tích nổi tiếng như lầu Hạc Tước mà bài thơ Đăng Quán Tước Lâu đã làm nên tên tuổi, cung Vĩnh Lạc thời Nguyên với kho tàng bích họa, chùa Phổ Cứu gắn với truyện Tây Sương Ký, và đàn bò sắt ven sông Hoàng Hà thời Đường.

Đi lại và những điều nên biết

Vận Thành có sân bay riêng và ga tàu cao tốc nối với các thành phố lớn của Sơn Tây, trong đó tuyến từ Thái Nguyên và từ Tây An — Trịnh Châu đều thuận tiện. Khu hồ muối được xếp hạng điểm tham quan cấp 4A của Trung Quốc và mở cửa cho du khách, có khu tắm nước muối và trải nghiệm nổi trên mặt hồ.

• Từ khoảng năm 2020, chính quyền chủ trương chuyển hồ từ khu công nghiệp hóa chất sang hướng bảo tồn sinh thái và du lịch, gọi là trả muối lại cho hồ; đây là quá trình còn đang tiếp diễn, nên một số khu khai thác cũ có thể vẫn đang được cải tạo.
• Nhiệt độ trung bình năm của vùng hồ khoảng 13,6 độ C, lượng mưa chỉ hơn 500 mm mỗi năm nhưng bốc hơi tới hơn 2.500 mm — chính sự chênh lệch đó là điều kiện để nước mặn cô đặc lại thành muối.
• Vì là hồ nội lục, hồ không có sông lớn cấp nước trực tiếp; nước chủ yếu tới từ mưa và một phần từ sông Thúc Thủy rồi theo hệ thống thoát ra sông Hoàng Hà.
• Những con số về diện tích hồ, độ sâu và sản lượng khai thác mà các nguồn đưa ra chênh nhau khá nhiều tuỳ thời điểm đo; nên kiểm tra lại thông tin mới nhất của ban quản lý khu du lịch trước khi đi.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Hồ muối Vận Thành · Baidu Bách khoa — Hồ muối Vận Thành · Nhân Dân Nhật Báo — Hồ muối ngàn năm chuyển mình sinh thái · Tân Hoa Xã Sơn Tây — Giải Châu Quan Đế Miếu, cố hương Quan Công · Ủy ban nhân dân quận Diêm Hồ — Giới thiệu quận Diêm Hồ