Hãn Châu và núi Ngũ Đài: ngọn núi linh thiêng của Bồ Tát Văn Thù

Hãn Châu — thành phố rộng nhất Sơn Tây

Hãn Châu (忻州) nằm ở trung bắc tỉnh Sơn Tây, là địa cấp thị có diện tích lớn nhất toàn tỉnh với khoảng 25.152 km vuông, chiếm hơn 16% diện tích Sơn Tây. Dân số thường trú của thành phố dao động quanh mức 2,6 đến 3,1 triệu người tuỳ nguồn và tuỳ năm thống kê. Hãn Châu quản lý một quận là Hãn Phủ, một thành phố cấp huyện là Nguyên Bình và mười hai huyện, trong đó có huyện Ngũ Đài — nơi đặt cả khu danh thắng núi Ngũ Đài — cùng huyện Đại với ải Nhạn Môn nổi tiếng.

Địa hình Hãn Châu chia thành ba dải rõ rệt: phía tây là phần cuối dãy Lữ Lương với các núi Quản Sầm, Lô Nha; giữa là dãy Vân Trung và bồn địa Hãn Định; phía đông là dãy Hằng Sơn, Ngũ Đài Sơn và Thái Hành. Sông Hô Đà bắt nguồn từ chính vùng Ngũ Đài rồi chảy về đông nam. Vì nằm ở cửa ngõ giữa miền Trung Nguyên và thảo nguyên phía bắc, đây từng là vùng đất chiến lược, nơi đặt những cửa ải hiểm yếu mà nổi tiếng nhất là Nhạn Môn Quan ở huyện Đại — một trong những ải quan trọng bậc nhất của Trường Thành. Ngoài Ngũ Đài, Hãn Châu còn có núi Lô Nha và hang băng vạn năm ở huyện Ninh Vũ, cùng thắng cảnh Lão Ngưu Loan ở huyện Thiên Quan, nơi sông Hoàng Hà tạo khúc quanh đầu tiên.

Ngũ Đài Sơn — không phải một ngọn núi

Ngũ Đài Sơn (五台山) nằm ở phía đông bắc huyện Ngũ Đài. Đúng như tên gọi, đây không phải một ngọn núi mà là một cụm núi gồm năm đỉnh, trên đỉnh bằng phẳng và rộng như những cái nền đất đắp, nên mới có tên là năm cái đài. Năm đỉnh mang tên Đông Đài Vọng Hải, Nam Đài Cẩm Tú, Trung Đài Thúy Nham, Tây Đài Quải Nguyệt và Bắc Đài Diệp Đẩu. Đỉnh cao nhất là Bắc Đài Diệp Đẩu, cao khoảng 3.058 đến 3.061 mét tuỳ nguồn — mức cao nhất trong cả dãy, được mệnh danh là mái nhà của miền Hoa Bắc. Khu danh thắng núi Ngũ Đài rộng tới khoảng 2.837 km vuông, trải trên một vùng địa hình già cỗi với những khối đá thuộc loại cổ nhất từng được biết trên Trái Đất.

Trong truyền thống Phật giáo, Ngũ Đài Sơn là đạo tràng của Bồ Tát Văn Thù (文殊菩薩), vị Bồ Tát tượng trưng cho trí tuệ. Vì lẽ đó nó đứng đầu trong bốn danh sơn Phật giáo của Trung Quốc và được tôn xưng là Kim Ngũ Đài. Tên Ngũ Đài còn gắn với biệt danh Thanh Lương Sơn, tức núi mát lành, bởi khí hậu nơi đây quanh năm mát lạnh khác hẳn vùng đồng bằng nóng bức bên dưới — mùa hè trên núi vẫn có thể phải mặc áo khoác.

Ngọn núi có hai dòng Phật giáo cùng tồn tại

Điểm độc đáo nhất của Ngũ Đài Sơn là nơi đây là đạo tràng duy nhất ở Trung Quốc quy tụ đồng thời Phật giáo Hán truyền và Phật giáo Tây Tạng. Người ta phân biệt bằng màu tường: các chùa Hán truyền gọi là Thanh miếu — chùa xanh, còn các chùa Tây Tạng gọi là Hoàng miếu — chùa vàng, dùng cho các nghi lễ Mật tông. Nhờ đó người Hán, người Mông Cổ và người Tây Tạng đều hành hương về đây, khiến Ngũ Đài Sơn vừa là thánh địa tôn giáo vừa là một điểm giao thoa văn hoá giữa các dân tộc.

Theo các tài liệu phổ biến, Ngũ Đài Sơn từng có tới 128 ngôi chùa, hiện còn khoảng 47 ngôi đang hoạt động, trong đó 39 ngôi ở khu vực trung tâm gọi là đài nội và 8 ngôi ở đài ngoại; một số nguồn khác lại ghi con số lớn hơn, khoảng 86 ngôi. Những ngôi nổi tiếng gồm Hiển Thông Tự, Tháp Viện Tự với ngọn đại bạch tháp, Bồ Tát Đỉnh, Thù Tượng Tự, Bích Sơn Tự, Nam Sơn Tự, Long Tuyền Tự và Kim Các Tự. Ngọn tháp trắng ở Tháp Viện Tự — biểu tượng nhìn từ xa đã nhận ra núi Ngũ Đài — có chiều cao mà các nguồn ghi không thống nhất, khoảng từ 50 tới 56 mét; đây là ngôi tháp lớn nhất vùng. Trung tâm hành hương là thị trấn Đài Hoài, nằm ở độ cao trên một nghìn bảy trăm mét, nơi tập trung phần lớn chùa chiền và khách hành hương. Phía sau Bồ Tát Đỉnh có dãy bậc đá mà nhiều người leo để ngắm toàn cảnh quần thể chùa.

Nơi có những ngôi chùa gỗ cổ nhất Trung Quốc

Giá trị của Ngũ Đài Sơn không chỉ ở đời sống tôn giáo mà còn ở kho tàng kiến trúc gỗ. Chùa Hiển Thông Tự, trung tâm của khu Đài Hoài, được cho là có từ thời Đông Hán theo niên hiệu Vĩnh Bình, tức khoảng thế kỷ thứ nhất, và là một trong những ngôi chùa Phật giáo có mặt sớm nhất ở Trung Quốc theo truyền thuyết tự viện.

Xa hơn về phía tây nam, trong vùng nông thôn huyện Ngũ Đài, có hai ngôi chùa gỗ nổi tiếng bậc nhất. Chùa Phật Quang Tự có đại điện phía đông dựng năm Đại Trung thứ mười một đời Đường, tức năm 857, được phát hiện và đo đạc năm 1937 bởi kiến trúc sư Lương Tư Thành cùng vợ là Lâm Huy Nhân — những người tìm ra nó nhờ một bức bích họa mang tên Ngũ Đài Sơn đồ trong động số 61 của quần thể hang Mạc Cao ở Đôn Hoàng. Phát hiện này phá vỡ quan điểm trước đó cho rằng trên đất Trung Quốc không còn công trình gỗ nào từ đời Đường. Còn chùa Nam Thiền Tự có đại điện được xác định qua dòng mực trên xà, dựng năm Kiến Trung thứ ba đời Đường, tức năm 782, và hiện được xem là công trình gỗ còn lại lâu đời nhất Trung Quốc — còn sớm hơn cả Phật Quang Tự.

Di sản thế giới và chuyện đi lại

Ngày 26 tháng 6 năm 2009, tại kỳ họp lần thứ 33 của Ủy ban Di sản Thế giới tổ chức ở Sevilla, Tây Ban Nha, núi Ngũ Đài được ghi vào danh sách Di sản Thế giới. Hồ sơ di sản gồm hai khu vực: khu Đài Hoài với tám ngôi chùa và khu Phật Quang Tự với một ngôi chùa, tổng cộng chín ngôi chùa được công nhận về giá trị kiến trúc và lịch sử.

• Khí hậu trên núi lạnh và nhiều mây mù; nên mang áo ấm kể cả đi vào mùa hè, và chủ động thời gian vì sương có thể che khuất tầm nhìn.
• Từ trung tâm thành phố Hãn Châu tới khu danh thắng Ngũ Đài chỉ khoảng 80 km; khu vực cũng có sân bay và tuyến đường bộ thuận tiện nối tới Thái Nguyên và Đại Đồng.
• Những con số về số chùa, chiều cao tháp trắng và độ cao đỉnh núi mà các nguồn ghi không hoàn toàn thống nhất; nên kiểm tra lại với ban quản lý khu danh thắng khi lên kế hoạch.
• Ngoài khu chùa, huyện Ngũ Đài còn có các điểm như Thù Tượng Tự và động Phật Quang ngoại vi, phù hợp ghép vào lịch trình hành hương dài ngày.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Núi Ngũ Đài · Baidu Bách khoa — Núi Ngũ Đài · Trang thông tin chính quyền thành phố Hãn Châu — Giới thiệu thành phố · Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO — Núi Ngũ Đài · Tân Hoa Xã — Hành trình tìm Phật Quang Tự của Lương Tư Thành