Bình Sơn và hồ Dương Minh: thảo nguyên trên cao và hồ nước giữa rừng

Hai mảng xanh của đất Cống Châu

Cống Châu là thành phố lớn nhất về diện tích ở phía nam tỉnh Giang Tây, giáp Quảng Đông ở phía nam và Hồ Nam ở phía tây. Vùng đất này có hai cảnh sắc rất khác nhau mà người ta thường nhắc cùng nhau: một ngọn núi có đồng cỏ trên đỉnh ở huyện Vu Đô, và một hồ nước lớn nằm giữa hai huyện Thượng Do và Sùng Nghĩa. Ngọn núi ấy là Bình Sơn, còn hồ nước ấy là hồ Dương Minh.

Cái tên Dương Minh không phải tên địa phương cổ. Hồ vốn được gọi là Đẩu Thuỷ, theo tên thị trấn Đẩu Thuỷ của huyện Thượng Do, và chỉ được đổi sang tên mới để tưởng niệm Vương Dương Minh — người từng cai quản vùng Nam Cống Châu đầu thế kỷ mười sáu. Việc đổi tên khiến người ngoài dễ nhầm là hai hồ khác nhau, còn dân địa phương thì có thời gian dài vẫn quen gọi bằng tên cũ.

Bình Sơn — đồng cỏ ở độ cao hơn một nghìn ba trăm mét

Bình Sơn nằm ở xã Tĩnh Thạch, phía nam huyện Vu Đô, cách huyện lỵ khoảng 55 ki-lô-mét, cách nút giao cao tốc Hạ Dung chừng 32 ki-lô-mét và nút giao cao tốc Ninh An chừng 9 ki-lô-mét. Khu du lịch được công nhận hạng 4A vào năm 2016; giờ mở cửa thường từ 8 giờ sáng tới 5 giờ chiều.

Điểm đáng nói nhất của Bình Sơn là độ cao và bề mặt đỉnh núi. Đỉnh cao nhất của huyện Vu Đô nằm ở đây, khoảng 1.314 mét — một số nguồn ghi 1.312 mét, chênh nhau hai mét. Trên đỉnh là khoảng năm vạn mẫu đồng cỏ tự nhiên trải theo những triền thoải, không có rừng che, nên giữa miền nam nóng ẩm lại có một thảo nguyên lộng gió. Đó cũng là lý do ngọn núi mang tên Bình Sơn: chân núi đá xếp thành vách dựng như một tấm bình phong, còn đỉnh thì bằng phẳng.

Trong khu có thác Bình Sơn, các khối đá mang tên theo hình dáng như bàn cờ tiên, cùng những đoạn rừng nguyên sinh còn sót lại dưới chân các triền đá. Một cầu kính và các tuyến đường bộ dài phục vụ khách đi bộ; mùa hè nơi đây mát hơn thung lũng khá nhiều, còn mùa đông, khi ẩm từ phía nam gặp không khí lạnh, mặt cỏ và cành cây phủ một lớp băng trắng gọi là sương muối, phủ kín cả vùng đỉnh núi. Trên đường lên có một đài ngắm ở khoảng 1.200 mét, ban đêm dùng làm chỗ ngắm trời.

Cần nói rõ một điểm về địa danh: Bình Sơn từng được biết đến nhiều với tên Bình Sơn mục trường, tức trại chăn nuôi trên núi, và vẫn còn được gọi như vậy trong các tài liệu cũ và trên bản đồ cũ.

Hồ Dương Minh — từ đập thuỷ điện thành hồ du lịch

Hồ Dương Minh không phải hồ tự nhiên. Nó là hồ chứa của nhà máy thuỷ điện Thượng Do Giang, hình thành khi con đập ở hẻm núi Thiết Phiến Quan — cách huyện lỵ Thượng Do khoảng 18 ki-lô-mét — chặn dòng sông Thượng Do lại. Công trình khởi công tháng 3 năm 1955 và phát điện ngày 30 tháng 11 năm 1957; đập cao 67,5 mét, đặt bốn tổ máy với tổng công suất 6 vạn ki-lô-oát, với gian máy đặt ngay trong thân đập rỗng. Đây là nhà máy thuỷ điện đầu tiên ở Trung Quốc đại lục dùng kiểu nhà máy trong thân đập, được các tài liệu trong nước gọi là mẹ đẻ của ngành thuỷ điện Giang Tây.

Hồ ngập đất của hai huyện Thượng Do và Sùng Nghĩa. Theo tài liệu về công trình, số dân phải di dời là 23.612 người, trong đó hơn năm nghìn người chuyển sang các huyện khác; diện tích ruộng bị ngập được ghi theo hai con số khác nhau là 25.359 mẫu và 31.534 mẫu. Đây là một trong những lần di dân quy mô lớn đầu tiên ở miền nam Trung Quốc cho một nhà máy điện.

Ngày nay hồ có diện tích mặt nước khoảng 31 ki-lô-mét vuông, tức hơn bốn lần hồ Tây Hàng Châu, dung tích hơn 8,2 tỷ mét khối nước, đường bờ dài 264 ki-lô-mét, cùng 427 vịnh nhỏ và 42 đảo. Chỗ rộng nhất trên hồ vượt một nghìn mét, chỗ hẹp nhất chưa tới mười mét, chỉ đủ một thuyền đi qua. Quanh hồ là hơn 34 vạn mẫu rừng, độ che phủ trên 90 phần trăm; nồng độ ion oxy âm được công bố khoảng 6 vạn ion mỗi xăng-ti-mét khối.

Các điểm chính trong khu gồm vườn cây Cống Nam — nơi sưu tập và bảo tồn hơn một nghìn hai trăm loài cây gỗ và được gọi là ngân hàng gen thực vật của vùng Giang Nam — cùng đảo Phong Nguyệt rộng ba vạn mét vuông mở năm 2002, khu phong tục dân tộc, hẻm Thiết Phiến Quan, núi Sư Tượng và tuyến tham quan chín khúc. Tuyến đường sắt rừng Cống Nam mở năm 1964, một trong những tuyến đường sắt khổ hẹp còn chạy được ở miền nam Trung Quốc, cũng nằm trong vùng này.

Khu hồ được công nhận công viên rừng quốc gia năm 2004, xếp hạng 4A tháng 5 năm 2014 và được bình chọn vào nhóm mười khu sinh thái văn hoá hàng đầu cả nước năm 2015. Khu vực vào cửa miễn phí, nhưng khách phải mua vé thuyền; mức vé được các nguồn ghi khác nhau, phổ biến là khoảng 40 nhân dân tệ cho vé khứ hồi, và từ ngày 1 tháng 9 năm 2025 vé thuyền được bán theo tên thật, cần giấy tờ tuỳ thân khi lên tàu.

Vì sao một hồ nước lại mang tên một nhà tư tưởng

Vương Dương Minh, tên thật là Vương Thủ Nhân, sống từ năm 1472 tới năm 1529, là quan lại và nhà tư tưởng thời Minh. Ông được cử làm tuần phủ vùng Nam Cống Châu — gồm đất Cống Châu và các vùng lân cận thuộc Giang Tây, Phúc Kiến, Quảng Đông, Hồ Nam — trong khoảng từ năm 1516 tới năm 1519. Năm 1517, sau khi dẹp các lực lượng vũ trang địa phương ở Hoành Thuỷ và Thùng Cương do Tạ Chí Sơn và Lam Thiên Phượng cầm đầu, ông dâng sớ xin lập một huyện mới ở vùng núi giáp ba tỉnh; huyện ấy là Sùng Nghĩa, lấy tên theo ý dạy dân theo lễ nghĩa.

Dấu vết cụ thể nhất của ông ở đây là bia Bình Trà Liêu ở xã Tề Vân Sơn, huyện Sùng Nghĩa: một khối đá cao 8,4 mét, rộng 4 mét, khắc bài ký công do chính ông viết bằng chữ khải, mặt bên có thêm thơ chữ thảo. Bia được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 1997 và là chứng tích chữ viết lớn nhất còn lại của Vương Dương Minh ngoài trời. Trong các văn bản về vùng này, câu nói được nhắc nhiều nhất của ông là phá giặc trong núi thì dễ, phá giặc trong lòng mới khó.

Huyện Sùng Nghĩa hiện xây cả một chuỗi điểm văn hoá mang tên ông, gọi là tám vật thể: núi Dương Minh, hồ Dương Minh, thành Dương Minh Tâm, trại Dương Minh, bia Bình Trà Liêu, công viên Tri Hành, nhà trưng bày Dương Minh và thư viện Dương Minh. Trong đó núi Dương Minh, trước tên là Dương Lĩnh, là công viên rừng quốc gia nằm ngay trong địa phận huyện lỵ, rộng gần 69 ki-lô-mét vuông, đỉnh cao 1.259,5 mét, độ che phủ rừng 96,8 phần trăm. Hồ Dương Minh ở phía hạ lưu, trong địa phận Sùng Nghĩa, cũng được quy hoạch thành công viên đất ngập nước quốc gia.

Cần nói thêm để tránh nhầm: Trung Quốc có nhiều nơi mang tên Dương Minh Sơn và Dương Minh hồ. Ngoài hồ ở Giang Tây còn có hồ Dương Minh ở đảo Kim Môn và ở Đài Loan, và có một hồ cùng tên ở huyện Tu Văn, tỉnh Quý Châu. Những nơi này không liên quan tới nhau về hành chính.

Đi lúc nào và chuẩn bị gì

Với hồ Dương Minh, tháng 10 và tháng 11 là khoảng thời gian đẹp nhất: phong và cây thuỷ sam đổi màu, buổi sáng thường có sương trên mặt nước. Mùa hè mưa nhiều, nước đục và cảnh núi dễ bị mây che. Với Bình Sơn, mùa đông là mùa để xem sương muối, còn mùa hè là mùa để tránh nóng; các buổi sáng sớm cho ánh sáng tốt nhất vì núi thường có mây từ giữa trưa.

Cả hai điểm đều nằm ở nông thôn Giang Tây, cách xa trung tâm. Xe khách công cộng tới khu hồ có nhưng thưa, còn Bình Sơn thì gần như phải tự lái xe hoặc thuê xe từ huyện lỵ Vu Đô. Đường lên Bình Sơn nhiều khúc cua và dốc, nên tính thêm thời gian, nhất là khi trời mưa. Một số dịch vụ nội khu như cầu kính, thuyền và các trò chơi trên nước tính phí riêng ngoài vé vào cửa.

Những chỗ các nguồn còn ghi khác nhau

Độ cao Bình Sơn được các nguồn chính thức ghi không thống nhất: trang thông tin huyện Vu Đô ghi 1.314 mét, một số bài báo du lịch ghi 1.312 mét. Con số dân phải di dời khi xây đập được ghi là 23.612 người, nhưng diện tích ruộng bị ngập có hai con số khác nhau là 25.359 mẫu và 31.534 mẫu — nhiều khả năng do tính theo các mốc thời gian khác nhau của quá trình tích nước. Thời điểm đổi tên hồ từ Đẩu Thuỷ sang Dương Minh không được ghi rõ trong các văn bản chính thức mà chúng tôi đối chiếu; một bài viết năm 2018 vẫn dùng tên Đẩu Thuỷ, cho thấy việc đổi tên diễn ra trong khoảng cuối thập niên 2010.

Về giá vé, con số thay đổi theo thời điểm và theo nơi bán: một số bài báo ghi vé vào khu hồ khoảng 100 tới 120 nhân dân tệ cho cả tàu và phí vào cửa, trong khi các thông báo chính thức gần đây nói vào cửa miễn phí và chỉ thu vé thuyền. Người đi nên kiểm tra lại ở quầy trước khi mua qua trung gian. Bức ảnh kèm bài này chụp mặt hồ ở đoạn thuộc vùng Đẩu Thuỷ, tức phần hồ thuộc địa phận Thượng Do; phần Bình Sơn chưa có ảnh trong bài, nên phần mô tả Bình Sơn hoàn toàn dựa trên văn bản, không dựa trên ảnh.

Nguồn: 于都县人民政府 — 于都县4A旅游景区信息 · 上犹县人民政府 — 旅游资源 · Wikipedia tiếng Trung — 上犹江水库 · 崇义县人民政府 — 崇义县旅游景区基本情况 · 凤凰网江西 — 冬天来赣州，开启一场冰雪奇遇之旅