Đông Xuyên và vùng đất đỏ Hồng Thổ: tấm bảng pha màu trên cao nguyên

Một thành phố biến mất khỏi bản đồ hành chính

Đông Xuyên là quận xa nhất của thành phố Côn Minh, tỉnh Vân Nam. Nhưng nó không phải lúc nào cũng là một quận. Tháng 10 năm 1958, Đông Xuyên được lập thành thành phố cấp địa khu trực thuộc tỉnh — thời đó, biển số xe của nó là "Vân B". Bốn mươi năm sau, tháng 12 năm 1998, thành phố này bị giải thể và sáp nhập vào Côn Minh thành một quận. Đây được ghi nhận là trường hợp đầu tiên ở Trung Quốc một thành phố bị hạ cấp hành chính vì cạn kiệt tài nguyên khoáng sản, và người ta gọi hiện tượng đó là "hiện tượng Đông Xuyên".

Lý do nằm dưới lòng đất. Đông Xuyên là mỏ đồng lớn, được gọi bằng cái tên "Thiên Nam Đồng Đô" — thủ đô đồng của trời Nam. Sử liệu ghi rằng từ thời Tây Hán, cư dân nơi đây đã biết dùng cách "lửa đốt, nước dội" để tách quặng rồi nấu chảy bằng than củi và đúc tiền. Tới thời Khang Hy – Càn Long nhà Thanh, khoảng 70 phần trăm đồng tiền lưu hành trong cả nước được đúc từ đồng Đông Xuyên; xưởng đồng ở Thang Đan được coi là xưởng đồng lớn nhất toàn quốc thời bấy giờ. Đồng từ đây theo đường bộ vượt hẻm núi Ô Mông, rồi theo đường sông Kim Sa ra Tứ Xuyên và toả đi cả nước.

Sau khi thành lập nước, mỏ Đông Xuyên nằm trong nhóm công trình trọng điểm của kế hoạch năm năm lần thứ nhất; Cục khoáng vụ Đông Xuyên thành lập năm 1953. Vào những năm 1990, trữ lượng cạn dần, bốn mỏ trực thuộc lần lượt phá sản và thành phố mất đi nguồn thu chính. Đó là bối cảnh của quyết định năm 1998.

Đất đỏ hình thành thế nào

Vùng đất đỏ mà du khách tới xem nằm ở phía bắc Đông Xuyên, quanh thị trấn Hồng Thổ Địa — trước kia là hương Tân Điền — với tâm điểm là thôn Hoa Thạch Đầu. Đây là một vùng đồi canh tác rộng khoảng 30 ki-lô-mét vuông, nằm ở độ cao khoảng 1.800 tới 2.800 mét so với mặt biển tuỳ theo cách đo của từng nguồn; phần lớn tài liệu du lịch ghi khoảng 1.800 tới 2.600 mét.

Thứ tạo ra màu đỏ là đất feralit phát triển trên đá các-bon-nát dưới điều kiện nhiệt độ cao và mưa nhiều. Quá trình phong hoá kéo dài rửa trôi dần chất kiềm và đất sét, để lại trong đất hàm lượng sắt và nhôm cao, chất hữu cơ thấp, đất chua và dính. Sắt oxit chính là thứ cho đất màu đỏ nâu đặc trưng. Nhưng cái màu đó không tĩnh: nó thay đổi theo mùa vụ và theo thời tiết. Sau mưa, đất ngậm nước và đỏ đậm nhất; ngày âm u, màu xỉn và xám hơn.

Vì sao nhìn giống bảng pha màu là vì nông dân trong vùng gieo nhiều loại cây khác nhau trên cùng một quả đồi, theo từng sọc ruộng. Tháng nào cũng có vài mảng đất trơ, vài mảng cây non xanh, vài mảng hoa trắng hoặc lúa mì vàng. Các mảng đó chen nhau theo đường viền ruộng, thành những hình uốn lượn không theo quy tắc nào. Tạp chí Địa lý Quốc gia Trung Quốc từng đưa Hồng Thổ Đông Xuyên vào danh sách mười sắc thu đẹp nhất nước — và mùa được nhắc tới nhiều nhất đúng là mùa thu.

Bảy điểm ngắm và giờ đẹp của từng điểm

Khác với nhiều khu thắng cảnh, Đông Xuyên không có cổng vào và không có một trung tâm. Du khách đi theo ba tuyến đường quanh thôn Hoa Thạch Đầu, mỗi điểm nằm cách nhau vài ki-lô-mét đường núi.

• Đả Mã Khảm (tuyến tây bắc, điểm xa nhất về phía bắc) — nơi ngắm bình minh số một. Người ta đứng trên đoạn đường cao nhìn xuống thôn; buổi sớm có khói bếp, sương và mây thấp chạy dọc thung lũng. Miễn phí. Mùa hè thu mặt trời mọc quanh 6 giờ 30, nên phải dậy từ trước đó.
• Lạc Hà Câu (còn gọi Hãm Đường Địa) — một chỗ trũng lõm đột ngột xuống giữa các dãy núi, phía dưới có con suối nhỏ, nên nhìn như một bán đảo dài nằm trong hẻm. Đây là điểm duy nhất trong vùng thu vé: các bài viết năm 2025 ghi 40 nhân dân tệ một người, có thông tin về lần điều chỉnh lên 45 nhân dân tệ, nên cần xem biển niêm yết tại chỗ. Giờ đẹp là sau 16 giờ 30, khi nắng nghiêng làm các rãnh đỏ đậm lên. Miễn giảm cho trẻ dưới 1,2 mét, người trên 70 tuổi, cựu quân nhân; học sinh được nửa giá.
• Cẩm Tú Viên — miễn phí, nơi các đường bờ ruộng chạy song song và rất rõ nét; đẹp nhất khoảng 14 tới 16 giờ vì lúc đó nắng xiên theo hướng thuận cho đúng kiểu "vằn" này.
• Thất Thái Pha — miễn phí, cao khoảng 2.600 mét, tầm nhìn rộng hơn nên thấy được cùng lúc các mảng đỏ, xanh và vàng. Thường được ghép vào buổi chiều sau khi rời Lạc Hà Câu.
• Nhạc Phổ Ao — đoạn đường có các thửa ruộng bậc thang lượn như khuông nhạc, tên gọi lấy từ hình dáng đó.
• Lão Long Thụ (cây rồng già) — một cây linh sam hàng nghìn năm tuổi đứng lẻ giữa vùng đất đỏ, không có cây nào khác gần nó. Đây là điểm được chụp nhiều thứ hai sau Lạc Hà Câu.
• Ngõa Phòng Lương Tử và Loa Ty Loan — hai điểm gần nhau ở phía tây, cho góc nhìn khác về cùng vùng đồi. Thường được ghép vào buổi chiều sau khi rời Lạc Hà Câu.

Mùa nào nên tới

Đất đỏ có quanh năm, nhưng màu đẹp nhất nằm trong hai cửa sổ. Cửa sổ thứ nhất là giữa tháng Năm tới giữa tháng Sáu, khi hoa khoai tây nở trắng xoá trên nền đất đỏ và trong vùng có tổ chức lễ hội hoa khoai tây. Cửa sổ thứ hai là cuối tháng Chín tới giữa tháng Mười Một, khi hoa kiều mạch trắng như tuyết chen với lúa mì chín vàng và mạ xanh — đây là giai đoạn được coi là "bảng pha màu đậm nhất".

Tháng Bảy và tháng Tám là mùa mưa: đất bị nước làm cho sẫm và ngả nâu, đường núi trơn, một số đoạn dễ sạt lở. Mùa đông đất xỉn và nhiều thửa bỏ không. Nếu chỉ muốn thấy màu đỏ đậm nhất, cách chọn ngày là đi vào một tới hai hôm sau mưa, lúc trời đã hửng nắng, và vào tầm chiều khi nắng chiếu xiên.

Đi lại, lưu trú và những chỗ còn mờ

Khoảng cách từ trung tâm Côn Minh tới vùng đất đỏ được ghi rất khác nhau giữa các nguồn: có nguồn nói 250 ki-lô-mét đường bộ tới trung tâm khu cảnh quan, có nguồn nói Đông Xuyên là quận xa Côn Minh nhất với 180 ki-lô-mét. Sự chênh lệch này một phần vì một con số tính tới tâm quận Đông Xuyên, con số kia tính tới thôn Hoa Thạch Đầu, và đường đã được nâng cấp nên thời gian đi đã ngắn hơn trước. Cách đi phổ biến nhất là thuê xe; các bài hướng dẫn ghi giá thuê xe theo ngày khoảng 250 tới 300 nhân dân tệ, đủ để chạy cả ba tuyến, dừng lại tuỳ ý hai bên đường.

Vì các điểm cách xa nhau và giờ đẹp trải từ sáng sớm tới chạng vạng, phần lớn du khách ngủ một tới hai đêm ở Hoa Thạch Đầu — chỗ tập trung nhà nghỉ và quán ăn nhỏ của vùng. Không có tuyến xe buýt nội vùng chạy tới từng điểm ngắm.

Một chuyện khác đáng biết: Đông Xuyên là vùng lũ bùn đá rất mạnh. Một bài tổng hợp cho biết tỉ lệ che phủ rừng có thời điểm chỉ còn 13,3 phần trăm, có hơn 100 rãnh lũ bùn đá nguy hiểm và diện tích xói mòn chiếm khoảng 70 phần trăm diện tích đất tự nhiên. Vì vậy nên tránh tới vùng này khi có cảnh báo mưa lớn; đường vào các điểm ngắm nhiều đoạn nằm ngay sườn đồi bị xói. Về tình trạng hiện tại của các mỏ đồng và mức độ phủ xanh, các nguồn đưa tin khác nhau và người viết bài này chưa kiểm chứng được con số mới nhất, nên không dẫn ra ở đây.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 东川区 · Bách khoa Baidu — 东川红土地 · Báo The Paper — 云南最神秘的地区，红土地上的千年铜都 · Trung Quốc Giả Nhật Du Lịch Võng — 东川红土地 · 什么值得买 — 昆明160公里外有处打翻的调色盘