Người bán đồ cũ ở Trung Quốc: nghề sống nhờ thứ người khác bỏ đi

Người bán đồ cũ ở Trung Quốc: nghề sống nhờ thứ người khác bỏ đi

Ở Phan Gia Viên, phía đông nam vành đai ba của Bắc Kinh, người ta bán những thứ đã qua tay người khác: sách cũ, tượng đá, đồng hồ treo tường, mảnh gỗ chạm gỡ ra từ một ngôi nhà vừa bị dỡ, cả một tấm biển hiệu của cửa hàng đã đóng cửa từ lâu. Nghề này không cần vốn lớn, không cần bằng cấp, nhưng cần hai thứ khó mua: con mắt và sự kiên nhẫn. Người bán đồ cũ ở Trung Quốc là một nghề riêng — họ không bán hàng mới đóng hộp, họ bán thứ mà người trước đã từng dùng.

Phan Gia Viên: chợ đồ cũ lớn nhất nước

Chợ Phan Gia Viên nằm ở góc đông nam vành đai ba Bắc Kinh, rộng khoảng 48.500 mét vuông. Đây được coi là chợ đồ cũ lớn nhất Trung Quốc, có thời điểm được ghi nhận với khoảng ba tới bốn nghìn sạp và gần một vạn người làm nghề; theo mô tả của báo chí, khoảng sáu mươi phần trăm người bán đến từ ngoài Bắc Kinh, thuộc hai mươi tư tỉnh và thành phố, gồm người Hán, Hồi, Mãn, Miêu, Đồng, Duy Ngô Nhĩ, Mông Cổ và Triều Tiên.

Lịch sử của chợ bắt đầu từ dưới lên. Từ giữa và cuối thập niên 1980, người dân tự tụ lại bán đồ cũ ở khu vực đường Kính Tùng Nam và một gò đất bên cạnh. Năm 1992 chợ bắt đầu thành hình; tới khoảng năm 1995, chính quyền cho "rút khỏi phố, vào sân" — dồn người bán rong vào một khu đất có lều dựng bằng vải. Cuối thập niên 1990, Phan Gia Viên đã là đầu mối giao dịch đồ cổ và đồ cũ lớn nhất cả nước, doanh thu năm tính bằng hàng trăm triệu nhân dân tệ.

Hàng bán ở đây gồm năm nhóm chính: thư pháp và tranh, đồ gốm sứ, đồ đồng, trang sức vàng bạc đá quý, đồ chạm làm từ tre gỗ ngà xương. Khu chợ chia thành các vùng: khu bán trên đất, khu nhà cổ, khu nội thất cổ, khu sưu tầm hiện đại, khu đồ đá và khu ăn uống.

Ba tầng của một món đồ cũ

Theo các bài phóng sự về chợ, chuỗi cung ứng đồ cũ ở Bắc Kinh chia thành ba tầng khá rõ:

• Tầng nguồn hàng — những người đi gom hàng trong nước, thường hoạt động xa mặt chợ và bán theo lô cho người khác, ít khi đứng sạp.
• Tầng bán sạp — người trực tiếp ngồi bán, trả lời giá và mặc cả với khách. Đây là tầng đông nhất và cũng là tầng chịu mọi chi phí của chợ.
• Tầng cửa hiệu — những người có vốn mở cửa hàng quanh khu chợ, bán cho khách sưu tầm và khách du lịch.

Ở tầng bán sạp, báo chí ghi nhận thành phần rất cụ thể: phần lớn người bán đến từ nông thôn và các thị trấn nhỏ ở Hà Nam, An Huy, Giang Tây và Phúc Kiến, và mỗi nhóm lại có chuyên môn riêng theo mặt hàng. Người Hà Nam chủ yếu bán đồ đồng, đồ ngọc và gốm sứ miền bắc; người An Huy và Giang Tây bán đồ sứ thanh hoa các đời Nguyên, Minh, Thanh; người Phúc Kiến ngoài hàng gốm phỏng theo sứ Cảnh Đức Trấn còn bán gốm men đen của lò Kiến. Người Bắc Kinh bản địa thường mở cửa hiệu hơn là ngồi sạp.

Buổi chợ "ma" lúc bốn giờ sáng

Phần nổi tiếng nhất của Phan Gia Viên là buổi chợ sớm mà dân trong nghề gọi là "chợ ma". Sáng thứ Bảy và Chủ nhật, từ khoảng bốn giờ, người bán dùng xe ba gác chở những thùng giấy đầy hàng tới trước cổng chợ, người mua cũng tụ về, cả hai phía chờ tới lúc cổng mở. Cổng mở khoảng bốn giờ rưỡi, dòng người tràn vào và mỗi người nhanh chóng chiếm vị trí của mình.

Trong bóng tối đó, việc mua bán diễn ra bằng đèn pin và bằng tốc độ. Đây là lúc những món hàng tốt nhất bị mua trước khi trời sáng, và cũng là lúc khả năng thẩm định của người mua bị thử nhanh nhất. Với người bán, buổi chợ sớm là buổi quan trọng nhất trong tuần: bán được cho khách buôn thì hết hàng trước trưa, còn không thì phải ngồi tới chiều.

Sách cũ: mặt hàng có người mua bằng ký ức

Nhật báo Nhân Dân từng đăng bài của một người mua sách ở Phan Gia Viên, kể việc mua được bản in đá của hiệu sách Khai Minh Thượng Hải cùng những cuốn sách có chữ ký tặng của nhà văn. Sách cũ cho thấy rõ nhất đặc điểm của nghề bán đồ cũ: giá trị không nằm ở vật liệu mà nằm ở thời gian và ở người đã từng sở hữu. Cùng một cuốn sách in hàng chục nghìn bản, bản có chữ ký bán được giá gấp nhiều lần — nhưng người bán phải nhận ra nó giữa hàng nghìn cuốn khác.

Chuyện cái sạp: giá, phí và một cuộc bãi thị

Mặt bằng là phần khó nhất của nghề. Tháng Năm năm 2016, một cuộc bãi thị hiếm thấy đã xảy ra ở chợ khi vài nghìn hộ ở khu nhà bạt — trong đó có khoảng hơn một nghìn hộ tham gia — phản đối việc chợ yêu cầu ký hợp đồng mới kèm điều khoản cấm tự ý cho thuê lại và chuyển nhượng sạp. Báo chí ghi lại rằng khu nhà bạt là khu giao dịch quan trọng nhất của chợ, gồm khoảng bốn tới năm nghìn thương hộ.

Trước đó, việc sang nhượng một sạp ở vị trí đẹp từng là một thị trường riêng; có người trong chợ kể lại mức giá lên tới tám trăm nghìn nhân dân tệ cho một sạp tốt. Năm 2003, chợ từng trải qua một lần cải tạo lớn khiến người bán phải nộp phí xây dựng và tiền đặt cọc. Đây là những con số báo chí ghi lại từ lời kể của người trong chợ, không phải số liệu do cơ quan quản lý công bố.

Không chỉ có Bắc Kinh

Mô hình chợ đồ cũ kiểu này có ở nhiều thành phố. Quảng Châu có khu chợ đồ cũ ở Đại Sa Đầu chuyên về đồ điện tử, trong đó có cả một trung tâm bán điện thoại đã qua sử dụng. Bắc Kinh có chợ ô tô cũ riêng, quy mô đủ lớn để được chụp ảnh và ghi nhận như một khu chợ chuyên biệt. Ở Hồng Kông, con phố Lạp Cảnh Thượng với các sạp đồ cổ, tem, tiền cũ và băng đĩa đã tồn tại nhiều thập niên. Về phía người mua, việc mua bán đồ cũ cũng đã chuyển một phần lên mạng, và dòng người trẻ quay lại với chợ trời, sạp đồ cũ là một chủ đề mà báo chí kinh tế Trung Quốc nhắc tới trong những năm gần đây.

Người bán đồ cũ kiếm sống ở đâu

• Chênh lệch thông tin. Mua rẻ từ người không biết giá trị, bán lại cho người biết giá trị. Đây là toàn bộ nguyên lý của nghề, và cũng là lý do người bán phải học rất nhiều loại hàng khác nhau.
• Bán cho khách trang trí. Đồ gỗ cũ, biển hiệu cũ, đồ dùng nhà bếp cũ bán cho quán cà phê, nhà hàng, khách sạn muốn không gian hoài cổ.
• Bán sách và giấy tờ cũ. Sách cũ, bưu thiếp, tem, ảnh cũ có thị trường riêng và nay bán được cả trên mạng.
• Hàng phỏng cổ bán như hàng mới. Một phần lớn hàng ở các chợ đồ cổ là hàng mới làm giống cổ, bán công khai với giá hàng mới. Các bài phóng sự nói thẳng điều này: hàng thật và hàng giả nằm lẫn nhau, và người bán sống được một phần nhờ sự lẫn lộn đó.

Người ngoài đến mua: vài điều nên biết

• Giờ mở cửa không giống nhau giữa các nguồn. Có tài liệu nói khu cửa hiệu mở quanh tuần và khu bán trên đất chỉ họp vài ngày cuối tuần; có nguồn nói chợ mở bốn ngày từ thứ Năm tới Chủ nhật. Nếu định đi, nên xác nhận lại trước.
• Đi sớm. Những món tốt thường được bán trong buổi chợ sớm, không phải lúc đông khách nhất.
• Luôn mặc cả. Giá chào không phải giá bán, và mức giảm phụ thuộc rất nhiều vào việc bạn có tỏ ra hiểu hàng hay không.
• Đừng mua thứ bạn không tự đánh giá được. Với đồ được giới thiệu là cổ vật thật, nên tìm hiểu quy định của Trung Quốc trước khi mang ra khỏi nước — phần này tôi chưa kiểm chứng được chi tiết, nên chỉ nêu như một việc cần tra trước.
• Mang tiền mặt và giày thoải mái. Khu chợ rộng, đi cả buổi mới hết.

Số liệu và những chỗ chưa thống nhất

Cần nói rõ ba điểm. Thứ nhất, số gian hàng và số người bán ở Phan Gia Viên được các nguồn ghi khác nhau, từ ba nghìn sạp tới bốn nghìn thương hộ và gần một vạn người làm nghề. Thứ hai, các con số doanh thu chỉ là ước tính của báo chí. Thứ ba, mức giá sang nhượng sạp tám trăm nghìn nhân dân tệ là lời kể của người trong chợ, không phải dữ liệu chính thức. Nghề này vận hành phần lớn ngoài số liệu, và đó cũng là một phần bản chất của nó.

Vì sao nghề vẫn sống

Người bán đồ cũ ở Trung Quốc tồn tại được vì ba lý do rất cụ thể: mặt hàng không cần sản xuất, giá vốn thấp vì hàng đến từ chính những ngôi nhà đang bị dỡ và những gia đình đang dọn nhà; kênh bán không nhất thiết phải là cửa hiệu; và luôn có một nhóm người sẵn sàng trả tiền cho thứ cũ. Nghề này không hào nhoáng, nhưng nó nằm đúng chỗ giao nhau giữa ký ức của một thành phố và túi tiền của người bán.

Nguồn: Phượng Hoàng võng Văn hoá (凤凰网文化) — "淘宝"潘家园 · Nhân Dân nhật báo — 潘家园淘宝（我与一座城） · Giới diện tân văn (界面新闻) — 【深度】谁的潘家园？ · Bắc Kinh du lịch võng (北京旅游网) — 潘家园从旧货市场到文化地标 · Hổ phún (虎嗅) — 二手市集回潮，我在大都市"拾荒"