Người bán hoa quả theo mùa ở Trung Quốc: sạp hàng đổi món mỗi tháng

Người bán hoa quả theo mùa: sạp hàng đổi món mỗi tháng

Đến Mạc Hà, thành phố cực bắc của Trung Quốc, vào một ngày tháng Mười Hai, bạn sẽ thấy điều ít người nghĩ tới: bên trong một cửa hàng hoa quả, đào, quýt, cam và dưa hấu xếp thành từng ô màu sắc rực rỡ, phía trước là những khay nấm khô, mộc nhĩ và táo đỏ bày thành dãy dài. Ở nơi mùa đông kéo dài gần nửa năm và nhiệt độ có lúc xuống dưới âm ba mươi độ, bán hoa quả không còn là chuyện của mùa hè — nó là chuyện của vận chuyển, của kho lạnh và của một mạng lưới chợ đầu mối trải khắp cả nước.

Người bán hoa quả ở Trung Quốc làm một nghề mà hàng hoá thay đổi theo lịch của cây chứ không theo lịch của cửa hàng. Họ phải biết tháng này nên bán gì, tháng sau cái gì sẽ hết vụ, và phải đi lấy hàng trước khi thành phố thức giấc.

Người bán phải thức trước cả thành phố

Điểm khởi đầu của gần như mọi sạp hoa quả là chợ đầu mối bán buôn. Ở Bắc Kinh, đó là Tân Phát Địa — khu chợ nông sản được báo chí gọi là chợ đầu mối rau quả lớn nhất châu Á. Vào dịp lễ và Tết, mỗi ngày khu chợ này đưa ra thị trường khoảng 1,05 vạn tấn hoa quả với giá bình quân khoảng 6,8 nhân dân tệ một kilôgam; lượng rau có ngày vượt hai vạn tấn. Trước Tết, khoảng hai nghìn thương hộ ở lại chợ để giữ nguồn hàng.

Đằng sau những con số đó là giờ làm việc rất sớm. Một người phụ trách bán hàng của công ty trái cây ở Tân Phát Địa được báo chí ghi lại là bắt đầu giao hàng từ hai giờ sáng và làm tới sáu, bảy giờ chiều, gần hai mươi năm nay như vậy. Một người bán cà tím khác, chín giờ sáng mới có thời gian ngồi ăn gói mì ăn liền. Những người đến lấy hàng sớm nhất là nhân viên các chuỗi siêu thị và các tiểu thương — chính những người sẽ bán lại ở sạp nhỏ trong thành phố.

Lịch mùa của một sạp hoa quả

Các bài tổng hợp về mùa vụ của báo chí Trung Quốc đưa ra một lịch tương đối thống nhất cho hoa quả nội địa:

• Xuân (khoảng tháng Ba tới tháng Năm): dâu tây Tứ Xuyên, dứa Hải Nam, mận đầu vụ.
• Hạ (tháng Sáu tới tháng Tám): dưa hấu — trong đó dưa Tân Cương và Sơn Đông được nhắc nhiều nhất vì độ ngọt; vải thiều Quảng Đông, thường từ tháng Sáu tới tháng Bảy; xoài và thanh long.
• Thu (tháng Chín tới tháng Mười Một): lê — lê hương Kho Nhĩ Lặc Tân Cương, lê Dương Sơn An Huy, lê Tuyết Hoa Triệu huyện Hà Bắc; nho, hồng, táo.
• Đông (tháng Mười Hai tới tháng Hai): cam quýt — quýt đường Quảng Tây, quýt Vũ Minh, cam Phụng Tiết; lựu; và trái cây nhập khẩu phục vụ Tết.

Các mức giá kèm theo trong những bài này — ví dụ quýt Vũ Minh khoảng mười tới mười lăm nhân dân tệ một cân, cam Phụng Tiết khoảng bốn tới tám nhân dân tệ một cân — chỉ là giá tham khảo của một mùa cụ thể. Giá hoa quả ở Trung Quốc biến động rất mạnh theo năm, và đó cũng là rủi ro lớn nhất của người bán sạp.

Một chi tiết đáng chú ý với người mới đến: đơn vị bán hoa quả phổ biến ở Trung Quốc là "cân" (斤), tức năm trăm gam, không phải kilôgam. Khách quen hỏi giá theo cân, người bán chào giá theo cân.

Quýt đường Quảng Tây: món quả của Tết

Quýt đường là mặt hàng đặc biệt nhất trong năm của người bán hoa quả. Quảng Tây là vùng trồng lớn nhất, chiếm khoảng một phần ba sản lượng cả nước; số liệu năm 2022 được báo chí dẫn lại là khoảng 325 vạn mẫu diện tích và 684 vạn tấn sản lượng. Mùa quýt đường rơi đúng vào cuối tháng Mười Một tới tháng Hai, và ở một số vùng người trồng dùng kỹ thuật che màng để kéo dài vụ tới đầu tháng Ba, phủ trọn dịp Tết.

Vì thế, với người bán, quýt đường là mặt hàng quyết định doanh thu cả mùa đông. Và cũng vì thế, giá quýt đường là thứ biến động dữ dội nhất: có năm giá bán buôn đầu vụ còn gần hai nhân dân tệ một cân rồi tụt xuống quanh một nhân dân tệ khi vào cao điểm, khiến không ít hộ trồng lỗ. Người bán sạp nằm ở giữa hai đầu: giá thu vào và sức mua của khách phố.

Hoa quả đi xa tới đâu: chuyện ở Mạc Hà

Ở các thành phố phía bắc như Mạc Hà, cơ cấu mặt hàng hoa quả khác hẳn phương nam. Ngoài hàng nội địa trồng được ở vùng lạnh, phần lớn trái cây tươi trong cửa hàng là hàng đi xa và hàng nhập khẩu: sầu riêng, thanh long, cherry, chuối. Tại Tân Phát Địa, sầu riêng nhập khẩu có thời điểm bán tới hai mươi lăm tấn một ngày trong dịp cao điểm; cherry nhập khẩu bán theo phân hạng từ loại thấp nhất tới loại cao nhất với giá khoảng hai mươi tám tới năm mươi nhân dân tệ một cân. Một nhóm doanh nghiệp gốc cùng một huyện ở Sơn Tây, làm việc ở Bắc Kinh, được ghi nhận chiếm trên bảy mươi phần trăm lượng hoa quả nhập khẩu bán ở khu chợ này, mua từ hơn ba mươi quốc gia.

Nói cách khác, một cửa hàng hoa quả ở thành phố nhỏ phía bắc là điểm cuối của một chuỗi dài: người trồng ở nam bán cho thương lái, thương lái đưa vào chợ đầu mối, chợ đầu mối bán cho người chở hàng, và người chở hàng bán cho sạp. Mỗi tầng lấy một phần chênh lệch, và giá cuối cùng khác nhau rõ rệt giữa các thành phố.

Sạp nhỏ: giá, chỗ ngồi và luật chơi đô thị

Phần lớn người bán hoa quả không có cửa hiệu; họ có một sạp hoặc một chiếc xe đẩy, và chỗ đứng phụ thuộc vào quy định của thành phố. Mức độ siết chặt thay đổi theo thời kỳ. Khi nhiều thành phố cho người bán rong hoạt động trở lại, kết quả có thể rất nhanh: theo truyền thông địa phương, sau khi Thành Đô cho phép người bán rong đặt hàng tạm trên vỉa hè từ tháng Ba, chỉ trong hai tháng thành phố ghi nhận thêm hơn mười vạn chỗ làm.

Chiều ngược lại cũng tồn tại. Báo chí đưa tin về những vụ người bán bị xử phạt vì chiếm lối đi, trong đó có vụ một người bán hàng rong ở Ninh Ba phải nộp phạt năm mươi nhân dân tệ trong lúc đang ốm; vụ việc gây tranh cãi tới mức cơ quan quản lý đô thị phải công khai xin lỗi. Những vụ việc này là cá biệt, nhưng chúng nói lên điều mà mọi người bán nhỏ đều biết: vị trí quan trọng không kém mặt hàng.

Những gì có thể nói chắc về một sạp hoa quả

• Ngày làm việc bắt đầu từ hai tới bốn giờ sáng. Hàng phải lấy xong trước khi khách đi làm, vì hoa quả tươi mất giá theo giờ.
• Mặt hàng đổi theo tháng. Không có sạp nào bán một danh mục cố định cả năm; danh mục chính là mùa vụ.
• Lãi mỏng và rủi ro cao. Trái cây là hàng mau hỏng, giá nhập biến động theo mùa và theo thời tiết, và không để được lâu như gạo hay muối.
• Khách quen là tài sản. Với một sạp trong khu dân cư, người mua chủ yếu là hàng xóm; giữ được khách nghĩa là phải giữ được độ tươi và trọng lượng đúng.

Số liệu và những chỗ chưa chắc

Cần tách bạch ba loại thông tin trong bài này. Các con số về lượng hàng và giá bình quân ở chợ đầu mối Tân Phát Địa do chợ và báo chí công bố theo từng dịp, nên chỉ đúng cho thời điểm được nêu. Con số sản lượng quýt đường là dẫn lại số liệu năm 2022. Còn các mức giá lẻ và các vụ việc với người bán rong chỉ là ví dụ đã được báo chí ghi lại, không phải mặt bằng chung. Điều ít thay đổi là cấu trúc nghề: mùa quyết định hàng, chợ đầu mối quyết định giá nhập, và giờ làm việc bắt đầu khi thành phố còn đang ngủ.

Nếu bạn mua hoa quả ở Trung Quốc

• Mua đúng vụ. Chênh lệch giá giữa đúng vụ và trái mùa có thể gấp hai tới ba lần với cùng một loại quả.
• Hỏi giá theo cân. Nếu người bán nói một con số, hãy hiểu đó là giá cho nửa kilôgam.
• Quýt đường nên chọn quả nặng tay, vỏ mỏng và vàng đều. Quýt ngon không nhất thiết là quả to nhất.
• Dưa hấu chọn quả vằn rõ và gõ nghe tiếng trầm. Đây là kinh nghiệm phổ biến của người mua Trung Quốc.
• Chợ đầu mối rẻ hơn nhưng thường bán theo thùng. Nếu chỉ mua cho một gia đình, sạp trong khu dân cư thường hợp hơn.

Một nghề chạy theo lịch của cây

Bán hoa quả ở Trung Quốc là một nghề của lịch. Người bán không quyết định bán gì, mùa quyết định — và công việc của họ là chạy theo mùa nhanh hơn người bên cạnh một ngày, một chuyến xe, một giờ ra chợ. Một sạp hoa quả nhỏ ở rìa thành phố, vì vậy, là điểm cuối của một chuỗi trải từ vườn quýt ở Quảng Tây tới cảng nhập khẩu ở phía đông, và là nơi mùa vụ trở thành giá tiền.

Nguồn: Nhân Dân võng Xã hội (人民网·社会) — 北京"菜篮子"，拎得稳稳的（新春走基层） · Trung Quốc kinh tế võng (中国经济网) — "这里的农产品都很新鲜"——探访北京新发地农产品批发市场 · Nhân Dân võng — 跟着总书记看中国｜新发地：托稳首都"菜篮子" · Trung Hoa võng (中华网) — 应季水果时间表 · Tân Kinh báo (新京报) — 水果交易A厅已投用，蔬菜楼6月底完工