Y tế và dược phẩm Trung Quốc: nghìn tỷ đô mà giá thuốc vẫn rẻ

Y tế và dược phẩm Trung Quốc: một thị trường nghìn tỷ và cuộc đua hạ giá thuốc

Trung Quốc chi cho y tế ngày một nhiều, nhưng người bệnh lại trả tiền thuốc ngày một ít. Hai xu hướng ngược chiều đó đang cùng lúc định hình ngành dược phẩm lớn thứ hai thế giới: tổng chi tiêu y tế quốc gia tăng đều mỗi năm, trong khi giá nhiều loại thuốc thiết yếu rơi xuống chỉ còn vài xu một viên. Đằng sau con số là một bộ máy mua sắm tập trung quy mô chưa từng có, và xa hơn là một làn sóng đổi mới đang kéo các công ty Trung Quốc ra đấu trường cấp phép toàn cầu.

Quy mô: chi tiêu y tế vượt 9.500 tỷ nhân dân tệ

Theo phần tổng quan ngành trong một hồ sơ niêm yết công bố trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hồng Kông năm 2025, tổng chi tiêu y tế của Trung Quốc tăng từ 7.217,5 tỷ nhân dân tệ năm 2020 lên 9.507,5 tỷ nhân dân tệ năm 2024, tốc độ tăng trưởng kép 7,1% mỗi năm. Cùng nguồn, thị trường dược phẩm nội địa đi từ 1.458,4 tỷ nhân dân tệ năm 2020 lên 1.733,9 tỷ nhân dân tệ năm 2024 và được dự báo đạt 3.318,5 tỷ nhân dân tệ vào năm 2035, tức tăng trưởng kép 6,1% cho cả giai đoạn.

Từ góc nhìn nước ngoài, Bộ Thương mại Hoa Kỳ trong Cẩm nang thương mại quốc gia về ngành y tế Trung Quốc ước tính thị trường này vượt 1.000 tỷ đô-la Mỹ trong năm 2024 và có thể vượt 1.500 tỷ đô-la vào năm 2029; khoảng 60% chi tiêu y tế hiện đến từ khu vực nhà nước. Một con số khác, từ hãng chứng khoán UBS, cho rằng doanh thu lĩnh vực dược phẩm và thiết bị y tế Trung Quốc đạt khoảng 1.400 tỷ đô-la trong năm 2024 và có thể vượt 2.100 tỷ đô-la vào năm 2030, tiến tới khoảng 3.200 tỷ đô-la vào năm 2050.

Riêng chi tiêu cho thuốc, theo thống kê được BNews dẫn lại, đạt khoảng 166 tỷ đô-la trong năm 2024, chiếm chừng 10% thị trường dược phẩm toàn cầu. Cần lưu ý các con số trên không hoàn toàn khớp nhau vì mỗi tổ chức định nghĩa phạm vi khác nhau — khi thì chỉ tính thuốc, khi gộp cả thiết bị y tế và dịch vụ. Điểm chung mà mọi nguồn đều thống nhất là quy mô và tốc độ tăng.

Động lực lớn nhất: dân số già đi

Trung Quốc có hơn 1,4 tỷ dân và đang già hoá nhanh. Chính yếu tố này, chứ không phải một chính sách riêng lẻ, được xem là động lực dài hạn của ngành. Dân số già làm tăng tỷ lệ bệnh mạn tính — tim mạch, đái tháo đường, ung thư — và những nhóm bệnh này đòi hỏi điều trị lâu dài, chi phí cao. Đây cũng là lý do các tập đoàn dược phẩm quốc tế, trong đó có nhiều công ty Nhật Bản, tăng đầu tư vào thị trường Trung Quốc: một thị trường lớn, giàu lên và bệnh tật theo mô hình của nước phát triển.

Cuộc cách mạng giá: mua sắm tập trung theo quốc gia

Bước ngoặt diễn ra năm 2018, khi Trung Quốc triển khai cơ chế mua sắm tập trung quốc gia đối với thuốc. Thay vì từng bệnh viện tự đấu thầu, cơ quan bảo hiểm y tế gom nhu cầu của cả nước thành những gói khổng lồ rồi mời thầu, và cam kết mua phần lớn sản lượng. Doanh nghiệp muốn có đơn hàng phải cạnh tranh bằng giá. Kết quả là nhiều loại thuốc generic giảm giá tới 90% hoặc hơn chỉ sau một đợt.

Theo thông tin BNews dẫn từ cơ quan bảo hiểm y tế Trung Quốc, các đợt mua sắm tập trung đã giúp giảm hơn 400 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 55 tỷ đô-la, chi phí mua thuốc và thiết bị. Trong đợt đấu thầu tháng 12 năm 2024, có loại aspirin trúng thầu với giá chưa tới 1 xu Mỹ một viên. Những phiên "mặc cả" được truyền hình và lan trên mạng xã hội biến quan chức đàm phán thành nhân vật được công chúng khen ngợi — điều hiếm thấy ở một thị trường dược phẩm.

Mặt trái của cơ chế này cũng đã lộ ra. Khi giá bị ép xuống quá thấp, một bộ phận bác sĩ và bệnh nhân lo ngại về chất lượng thuốc generic nội địa; đã có phản ánh về tác dụng phụ khác biệt so với thuốc biệt dược. Giới phân tích cũng đặt câu hỏi liệu mức giá ấy có đủ để nhà sản xuất duy trì chất lượng và đầu tư trở lại hay không. Đây là điểm chưa có kết luận thống nhất và cần theo dõi thêm.

Làn sóng đổi mới: không chỉ còn là công xưởng generic

Song song với việc hạ giá thuốc phổ thông, Trung Quốc đẩy mạnh phần giá trị cao. Theo Báo Tuổi Trẻ, trong năm 2024 nước này có hơn 1.250 loại thuốc mới đang được phát triển, từ ung thư, giảm cân tới nhiều nhóm bệnh khác; và trong giai đoạn 2020–2024, có 20 trên tổng số 50 công ty có danh mục thuốc mới lớn nhất thế giới là công ty Trung Quốc, so với chỉ 5 công ty của 5 năm trước đó.

Thước đo rõ nhất cho sự trỗi dậy này là các thương vụ cấp phép. Theo báo cáo của HSBC Qianhai Securities được VnEconomy dẫn lại, số thỏa thuận cấp phép quốc tế của các công ty Trung Quốc tăng từ 46 thỏa thuận năm 2017 lên hơn 200 thỏa thuận năm 2024; tổng giá trị đi từ khoảng 4 tỷ đô-la lên 57 tỷ đô-la. Nói cách khác, các tập đoàn dược phẩm toàn cầu giờ đây trả tiền để mua quyền khai thác thuốc do Trung Quốc nghiên cứu, chứ không chỉ để bán thuốc vào Trung Quốc. Mảng điều trị ung thư là một trong những điểm nóng, khi giá trị các thương vụ cấp phép liên quan lên tới khoảng 30 tỷ đô-la trong năm 2024.

Vị trí trong chuỗi cung ứng và hàm ý cho Việt Nam

Trung Quốc không chỉ là thị trường tiêu thụ mà còn là mắt xích nguyên liệu của ngành dược toàn cầu. Nước này đứng đầu khu vực châu Á – Thái Bình Dương về hoạt chất dược phẩm (API) và là nguồn cung lớn cho nhiều loại kháng sinh, thuốc chống đông máu. Sự phụ thuộc này khiến các nước, trong đó có Hoa Kỳ, lo ngại về một điểm yếu chiến lược trong chuỗi cung ứng y tế.

Với Việt Nam, hai hướng ảnh hưởng là rõ. Thứ nhất, thuốc generic Trung Quốc giá rẻ tạo áp lực cạnh tranh trực tiếp lên các doanh nghiệp dược nội địa. Thứ hai, kinh nghiệm mua sắm tập trung của Trung Quốc là bài học tham chiếu cho cải cách đấu thầu thuốc trong nước. Điều đáng chú ý là Trung Quốc đang đi trước ở cả hai đầu: vừa hạ giá mạnh ở phân khúc phổ thông, vừa bán bản quyền thuốc mới ở phân khúc cao. Đó là mô hình mà các nền công nghiệp dược đi sau, trong đó có Việt Nam, sẽ phải tính tới.

Nguồn: Sở Giao dịch Chứng khoán Hồng Kông — Hồ sơ niêm yết, phần Tổng quan ngành: chi tiêu y tế và thị trường dược phẩm Trung Quốc (2025) · Bộ Thương mại Hoa Kỳ (ITA) — Cẩm nang thương mại quốc gia: Ngành y tế Trung Quốc · BNews — Thách thức đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe “giá rẻ” của Trung Quốc · Báo Tuổi Trẻ — Trung Quốc trỗi dậy trong ngành dược phẩm toàn cầu · VnEconomy — Công nghiệp dược phẩm Trung Quốc đang trỗi dậy