Ô Lỗ Mộc Tề và Thiên Trì: thành phố xa biển nhất và hồ thiêng dưới tuyết sơn

Thành phố lớn xa biển nhất thế giới

Ô Lỗ Mộc Tề (thường gọi tắt là Ô Thị) là thủ phủ của Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương, nằm ở rìa bắc dãy Thiên Sơn, cách Bắc Kinh hơn 2.400 ki-lô-mét về phía tây bắc. Theo Tổ chức Kỷ lục Guinness, đây là thành phố lớn xa biển nhất thế giới: khoảng cách từ thành phố tới bờ biển gần nhất lên tới 2.500 ki-lô-mét. Với người Tân Cương, "đi tới bờ biển" không phải một chuyến đi cuối tuần mà là hành trình xuyên gần nửa lục địa.

Theo Tổng điều tra dân số lần thứ bảy (thời điểm 1 tháng 11 năm 2020), Ô Lỗ Mộc Tề có 4.054.369 cư dân thường trú, tăng 941.810 người, tức 30,26% so với năm 2010 — mức tăng thuộc nhóm cao nhất cả nước. Cơ cấu dân tộc: người Hán khoảng 76%, người Duy Ngô Nhĩ khoảng 11%, người Hồi khoảng 9%. Thành phố nằm ở độ cao trung bình khoảng 800 mét so với mực nước biển, khí hậu lục địa khô, chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm rất lớn — buổi trưa mùa hè có thể trên 35 độ C, đêm cùng ngày có thể mát lạnh.

Từ Địch Hóa tới Ô Lỗ Mộc Tề

Vùng đất này có người ở từ rất sớm. Thời Chiến Quốc, nơi đây thuộc địa bàn người Xa Sư (車師); sang Đông Hán là một phần của "Xa Sư lục quốc". Năm 648 (niên hiệu Trinh Quán thứ 22), nhà Đường đặt thành Luân Đài cách vị trí thành phố ngày nay khoảng 10 ki-lô-mét về phía nam — giới nghiên cứu coi đây là "thành phố đầu tiên" của Ô Lỗ Mộc Tề, vừa thu thuế, vừa quản lý và tiếp tế trên tuyến Tân đạo bắc của Con đường Tơ lụa.

Năm 1763, Càn Long cho mở rộng thành cũ và đặt tên mới là Địch Hóa (迪化, nghĩa "khai đạo giáo hóa"). Năm 1884, khi Tân Cương lập tỉnh, Địch Hóa trở thành tỉnh lỵ, thay Y Lê nắm vai trò trung tâm chính trị cả vùng. Ngày 1 tháng 2 năm 1954, thành phố lấy lại tên cũ Ô Lỗ Mộc Tề; trong tiếng Mông Cổ, tên này nghĩa là "đồng cỏ đẹp". Chuyện tên gọi không hoàn toàn đơn giản: một số tài liệu cho rằng "Ô Lỗ Mộc Tề" đã xuất hiện từ khoảng thế kỷ 10 trong ghi chép cổ, số khác lại cho rằng đến đời Thanh cái tên mới phổ biến — đây vẫn là điểm các nhà nghiên cứu chưa thống nhất.

Chợ Nhị Đạo Kiều và nhịp sống thành phố

Điểm đến đông khách nhất của Ô Lỗ Mộc Tề là chợ quốc tế Tân Cương ở khu Nhị Đạo Kiều, khánh thành năm 2003 với tổng diện tích sàn khoảng 100.000 mét vuông. Giữa quảng trường là tháp quan sát Con đường Tơ lụa cao 70-80 mét (các nguồn ghi khác nhau); quanh đó là hàng nghìn gian hàng bán thảm dệt, dao, khăn, nho khô, hạt và đồ thủ công. Khu Nhị Đạo Kiều không phải chỗ mới: từ cuối đời Thanh đây đã là đầu mối buôn bán nối nam bắc thành cổ, với lịch sử thương mại được ghi nhận hơn 120 năm.

Công viên Hồng Sơn (núi Đỏ) nằm ngay trong nội thành, nổi tiếng với ngọn tháp gạch cao 10,5 mét, chín tầng, mặt cắt sáu cạnh, đặc ruột, đã đứng vững qua hơn 200 năm gió tuyết và động đất. Bảo tàng Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương là nơi lưu giữ các xác ướp khai quật ở Lâu Lan, Turpan và vùng nam Tân Cương, cùng bộ sưu tập vải dệt và văn tự cổ trên tuyến Tơ lụa.

• Ẩm thực đường phố: thịt cừu xiên nướng, gà đại bàn, bánh naan nướng trong lò đất, cơm bốc nấu với thịt cừu và cà rốt.
• Chợ đêm và các khu chợ thực phẩm mở tới khuya, tập trung quanh Nhị Đạo Kiều và khu Ngũ Nhất.
• Thành phố có tuyến tàu điện ngầm và tàu cao tốc nối tới Lan Châu, Turpan, Kashgar.

Thiên Trì — hồ trời dưới chân Bác Cách Đạt

Thiên Trì nằm cách trung tâm Ô Lỗ Mộc Tề khoảng 45 ki-lô-mét đường chim bay và khoảng 110 ki-lô-mét đường bộ về phía đông, thuộc địa phận thành phố Phụ Khang, châu tự trị Xương Cát. Mặt hồ ở độ cao 1.910 mét, hình bán nguyệt, dài 3,5 ki-lô-mét theo hướng bắc - nam, rộng 0,8 đến 1,5 ki-lô-mét, diện tích 4,9 ki-lô-mét vuông, chỗ sâu nhất 103 mét, trữ lượng nước khoảng 200 triệu mét khối. Đây là một hồ chắn hình thành khi băng tích và đá trôi của sông băng cổ chặn dòng suối; lòng hồ vốn là một thung lũng sông nên bờ hồ uốn lượn chứ không tròn đều.

Phía trên hồ là đỉnh Bác Cách Đạt cao 5.445 mét, quanh năm phủ tuyết, các sông băng trên đỉnh là nguồn nước chính của hồ. "Bác Cách Đạt" trong tiếng Mông Cổ nghĩa là "núi thiêng". Nước hồ lạnh quanh năm vì phần lớn là nước băng tan; mùa đông mặt hồ đóng băng.

Năm 2007, khu danh thắng Thiên Trì được công nhận là khu du lịch cấp 5A — mức cao nhất trong hệ thống xếp hạng của Trung Quốc. Tháng 6 năm 2013, Thiên Trì cùng dãy Thiên Sơn Tân Cương được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO. Năm 2015, kho truyện kể về Tây Vương Mẫu gắn với Thiên Trì được đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia (đợt thứ tư).

Định Hải Thần Châm và huyền thoại Tây Vương Mẫu

Tên "Thiên Trì" chỉ mới có từ năm 1783. Năm đó, đô thống Ô Lỗ Mộc Tề là Minh Lượng cho đào kênh dẫn nước từ hồ về tưới đồng ruộng Phụ Khang và dựng bia "Linh Sơn Thiên Trì sơ tạc thuỷ cừ bi ký". Chữ trên bia tả cảnh "đến tận đỉnh, thấy thần trì mênh mông, như cõi trời nổi giữa không trung"; tên Thiên Trì được ghép từ "thiên kính" (gương trời) và "thần trì" (ao thiêng). Trước đó hồ mang tên Dao Trì (ao ngọc) gắn với Tây Vương Mẫu.

Ở bờ bắc hồ có cây du cổ mang tên Định Hải Thần Châm. Đây là cây du duy nhất trong vòng mấy dặm quanh đó, và mọc ở độ cao gần 2.000 mét trong khi cây du thường chỉ sống ở độ cao 1.300-1.500 mét; người ta cũng nhận thấy nước hồ dâng lên không ngập gốc cây. Truyền thuyết kể rằng trong bữa tiệc của Tây Vương Mẫu, thuỷ quái không được mời đã nổi sóng, bà bèn cắm trâm ngọc xuống bờ bắc để trấn; cây du là hoá thân của chiếc trâm. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải ghi chép lịch sử. Cũng cần nói rõ: chuyện Chu Mục Vương gặp Tây Vương Mẫu bên hồ trong sách "Mục thiên tử truyện" là văn bản cổ nhưng mang tính truyền thuyết, không được coi là chính sử.

Đi lại và những điều nên biết

Từ Ô Lỗ Mộc Tề, khách thường đi xe khách liên tỉnh tới thành phố Phụ Khang rồi chuyển xe chuyên tuyến lên cửa khu danh thắng; đi ô tô tự lái theo đường cao tốc G7 khoảng một tiếng rưỡi tới bãi xe của trung tâm đón khách, sau đó đi xe buýt nội khu lên hồ.

• Thời điểm dễ chịu nhất là cuối tháng 6 tới đầu tháng 9; tháng 7 và 8 đông nhất, cuối tuần có thể chen chúc.
• Trên hồ có tuyến thuyền, quanh hồ có đường bộ và cáp treo lên một số điểm ngắm; đi bộ hết vòng hồ mất nhiều giờ.
• Vé vào cửa và giá dịch vụ trong khu thay đổi theo mùa và theo từng năm, cần kiểm tra tại quầy bán vé hoặc trang thông tin chính thức trước khi đi; bài này không nêu con số vé vì rất dễ lỗi thời.
• Vì độ cao gần 2.000 mét và nước hồ lạnh, người lớn tuổi và trẻ nhỏ nên mang áo khoác mỏng ngay cả giữa mùa hè.

Những chỗ nguồn còn chưa thống nhất

• Độ cao mặt hồ: phổ biến là 1.910 mét, nhưng cũng có nguồn ghi 1.928 mét và 1.980 mét.
• Độ sâu lớn nhất: 103 mét và 105 mét đều đang được dẫn lại.
• Chiều dài tệp "hồ dài 4,9 ki-lô-mét" và "diện tích 4,9 ki-lô-mét vuông" dễ bị lẫn trong các bài tiếng Việt; đúng hơn là diện tích 4,9 ki-lô-mét vuông, chiều dài bắc - nam 3,5 ki-lô-mét.
• Năm xây tháp Hồng Sơn (1788) là con số được nhắc nhiều nhưng chưa thấy văn bản gốc công bố trong các nguồn đã tra.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 乌鲁木齐市 · Wikipedia tiếng Trung — 天山天池 · Chính quyền nhân dân thành phố Phụ Khang — 天山天池 · Trung Quốc Ký Lục (jilu.china.com.cn) — 走进天山天池风景名胜区（新疆） · Wikipedia tiếng Trung — 新疆国际大巴扎