Ngạc Nhĩ Đa Tư và sa mạc Khố Bố Tề: thành phố than và biển cát đổi màu

Ngạc Nhĩ Đa Tư — thành phố của câu "cừu, than, đất hiếm, khí đốt"

Ngạc Nhĩ Đa Tư là một thành phố cấp địa khu ở tây nam Khu tự trị Nội Mông Cổ, phía nam giáp tỉnh Thiểm Tây, phía tây giáp Ninh Hạ, phía đông là Hoàng Hà. Theo Tổng điều tra dân số lần thứ bảy, thành phố có 2.153.638 cư dân thường trú (năm 2020), tăng 212.985 người, tương đương 10,97% so với năm 2010 — mức tăng cao gấp nhiều lần trung bình cả nước.

Người dân địa phương tóm tắt tài nguyên của mình bằng bốn chữ: "dương, môi, thổ, khí" — cừu, than, đất hiếm, khí đốt. Khoảng 80% diện tích thành phố có than nằm dưới, cùng với dầu mỏ, khí thiên nhiên và đất hiếm. Nhờ đó, Ngạc Nhĩ Đa Tư nhiều năm đứng đầu cả nước về GDP bình quân đầu người: năm 2015 đứng thứ nhất, năm 2021 và 2022 tiếp tục đứng đầu; năm 2022 tổng sản phẩm của thành phố đạt 561,344 tỷ nhân dân tệ, bình quân đầu người 256.908 nhân dân tệ — gần gấp ba mức trung bình cả nước. Một thành phố hơn hai triệu dân có mức thu nhập ấy là trường hợp hiếm ở Trung Quốc.

Cái tên cũng đáng nói: "Ordos" trong tiếng Mông Cổ nghĩa là hệ thống cung điện, gắn với "bát bạch thất" (tám căn nhà trắng) — nơi thờ các di vật của Thành Cát Tư Hãn. Ngạc Nhĩ Đa Tư vốn là tên gọi chung của một nhóm bộ lạc từng có nhiệm vụ trông coi các di vật đó.

Khố Bố Tề — biển cát ngay cạnh thành phố

Sa mạc Khố Bố Tề nằm ở rìa bắc của Ngạc Nhĩ Đa Tư, trải dọc theo bờ nam vòng uốn lớn hình chữ "cơ" của sông Hoàng Hà, chủ yếu thuộc các kỳ Hàng Cẩm và Đạt Lạp Đặc (một phần thuộc Chuẩn Cách Nhĩ). Đây là sa mạc lớn thứ bảy của Trung Quốc, dài khoảng 400 ki-lô-mét. Tên "Khố Bố Tề" trong tiếng Mông Cổ có nghĩa "dây cung" — vì sa mạc uốn theo khúc cua sông Hoàng Hà như sợi dây cung.

Diện tích sa mạc là chỗ các nguồn còn lệch nhau: Tập đoàn Kinh tế Trung Quốc và nhiều bài báo lớn ghi tổng diện tích 18.600 ki-lô-mét vuông (1,86 vạn ki-lô-mét vuông), trong khi Cục Lâm nghiệp và Đồng cỏ quốc gia công bố 14.100 ki-lô-mét vuông (1,41 vạn ki-lô-mét vuông). Số 18.600 ki-lô-mét vuông được dẫn nhiều hơn, nhưng người đọc nên biết là tồn tại cả con số 14.100. Khố Bố Tề cũng được giới thiệu là sa mạc gần Bắc Kinh nhất.

Từ "biển chết" tới đồng cỏ xanh: cách người ta giữ cát

Cách đây hơn ba mươi năm, Khố Bố Tề bị gọi là "biển chết": độ che phủ thực vật dưới 3%, mỗi năm có năm sáu chục trận bão cát, tổng số loài động thực vật chỉ hơn một trăm. Bắt đầu từ năm 1988, chính quyền Ngạc Nhĩ Đa Tư cùng các doanh nghiệp, đứng đầu là Tập đoàn Tài nguyên Ức Lợi, triển khai một chương trình trị cát quy mô lớn. Tính đến năm 2018, vùng sa mạc được xử lý đạt 6.460 ki-lô-mét vuông, trong đó diện tích phủ xanh hơn 3.200 ki-lô-mét vuông; theo số liệu khác, đến nay đã có hơn 6.000 ki-lô-mét vuông được phủ xanh. Độ che phủ thực vật của sa mạc tăng từ 16,2% năm 2002 lên 53% năm 2016, độ che phủ rừng từ 0,8% lên 15,7% trong cùng giai đoạn; số trận bão cát giảm khoảng 90%; số loài động thực vật tăng từ hơn 100 lên 530 loài (một số tài liệu ghi 1.026 loài).

Cách làm gồm bốn bước được phía thực hiện mô tả lại:

• Chia cắt: mở các con đường công tác xuyên cát, tổng chiều dài hơn 500 ki-lô-mét, để chia sa mạc thành nhiều ô và đưa người, thiết bị vào từng ô mà trị cát.
• Khoá mép: trồng cây, cỏ thành dải dày ở rìa sa mạc nhằm chặn cát di động, rồi siết dần vào trong.
• Kỹ thuật: trồng cây bằng phương pháp khí lưu vi xâm (dùng luồng khí áp lực đưa cây giống xuống cát mà không phải đào hố lớn), gieo hạt bằng máy bay không người lái, và các kỹ thuật giữ cát khác; hệ thống dữ liệu lớn theo dõi sa mạc.
• Trị cát bằng công nghiệp: dựng các nhà máy điện mặt trời ngay trên cát — hiện có dự án điện mặt trời trị cát công suất 3,2 GW, phía trên tấm pin phát điện, phía dưới trồng cây thuốc và nông sản; đồng thời phát triển chuỗi cam thảo.

Kết quả được quốc tế ghi nhận: năm 2014, vùng trị cát sinh thái Khố Bố Tề được Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc công nhận là "khu trình diễn kinh tế sinh thái sa mạc toàn cầu". Ngày 6 tháng 9 năm 2017, Hội nghị lần thứ 13 các bên tham gia Công ước Liên Hợp Quốc về chống sa mạc hoá được tổ chức tại chính Ngạc Nhĩ Đa Tư; hội nghị thông qua Tuyên bố Ngạc Nhĩ Đa Tư và đưa mô hình Khố Bố Tề vào văn kiện của Liên Hợp Quốc như một hình mẫu chống sa mạc hoá. Mô hình này sau đó được giới thiệu, chuyển giao ở một số nước khác.

Vang Sa Loan — cồn cát biết kêu

Ở đầu phía đông của Khố Bố Tề, thuộc kỳ Đạt Lạp Đặc, là khu du lịch Vang Sa Loan — tên nghĩa là "vịnh cát kêu", vì khi trượt xuống từ đỉnh cồn cát, cát phát ra tiếng rung. Khu này được xếp hạng 5A — mức cao nhất trong hệ thống xếp hạng điểm du lịch Trung Quốc — và được tổ chức thành năm khu chức năng: đảo nghỉ dưỡng Liên Sa, đảo Phúc Sa, làng nghỉ Một Hạt Cát, đảo Duyệt Sa và đảo Tiên Sa. Các hoạt động chính là cưỡi lạc đà, trượt cát, xe địa hình, dù lượn và các chương trình biểu diễn văn hoá Mông Cổ.

Điểm nhấn kiến trúc của Vang Sa Loan là khách sạn Liên Hoa (Hoa Sen), khai trương năm 2016 với hơn 380 phòng, vỏ công trình bằng kết cấu thép - gỗ, không dùng gạch, đá, cát hay xi-măng theo cách thông thường; nhìn từ trên cao, toà nhà trông như một đoá sen nở giữa cát. Đây là một trong những khách sạn giữa sa mạc đầu tiên ở Trung Quốc và nhanh chóng trở thành điểm chụp ảnh nổi tiếng. Cách đó không xa còn có khu sinh thái Ân Cách Bối và khu du lịch hồ Thất Tinh.

Giá dịch vụ ở Vang Sa Loan thay đổi theo mùa và theo gói: vé tham quan kèm cáp treo và đảo nghỉ dưỡng thường được bán theo gói, còn khách sạn Liên Hoa bán theo hình thức trọn gói ăn ở. Đây là những con số rất dễ lỗi thời nên bài này không chốt giá cụ thể; du khách nên kiểm tra trực tiếp trước khi đặt.

Lăng Thành Cát Tư Hãn — chỗ phân biệt chính sử và truyền thuyết

Trên đồng cỏ Y Kim Hoắc Lạc, thuộc kỳ Y Kim Hoắc Lạc của Ngạc Nhĩ Đa Tư, có quần thể lăng Thành Cát Tư Hãn. Cần nói rõ ngay: đây không phải nơi chôn cất thực sự của Thành Cát Tư Hãn. Mộ thật của ông đến nay chưa được xác định; không có bằng chứng khảo cổ nào về vị trí ấy, và đây là điều giới sử học thống nhất. Quần thể này là nơi thờ tự, gắn với "bát bạch thất" — tám căn nhà trắng thờ di vật và linh vị, tức một dạng lăng tưởng niệm theo truyền thống Mông Cổ.

• Tám căn nhà trắng được chuyển về Y Kim Hoắc Lạc vào đầu đời Thanh; trong thời kỳ chiến tranh chống Nhật, chúng được đưa tới Cam Túc, rồi năm 1949 tới chùa Tháp Nhĩ ở Thanh Hải.
• Ngày 1 tháng 4 năm 1954, linh vị được đưa trở lại Ngạc Nhĩ Đa Tư; các công trình hiện nay được xây trong hai năm 1955-1956.
• Năm 1982, khu lăng được xếp hạng di tích quốc gia trọng điểm.
• Nghi lễ thờ Thành Cát Tư Hãn do dòng họ Đạt Nhĩ Hộ Đặc — những người giữ lăng cha truyền con nối — thực hiện và được ghi nhận kéo dài gần 800 năm; nghi lễ này được đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia của Trung Quốc.

Kiến trúc hiện nay gồm các điện mái vòm xanh viền vàng theo phong cách Mông Cổ, nền đài trắng có lan can đá, sư tử đá trấn hai bên bậc thang, bên trong trưng bày tượng, tranh ký sự về cuộc đời Thành Cát Tư Hãn và hiện vật thời Nguyên. Một số chi tiết được dân gian kể lại — chuyện mở quan tài bảy lớp năm 1956 và trong lớp thứ bảy chỉ thấy một chiếc gối da đựng bức vẽ cả gia đình Thành Cát Tư Hãn — là giai thoại truyền miệng, không phải kết quả khảo cổ được công bố. Cũng cần phân biệt: truyền thuyết về việc người ta cho ngựa xéo qua mộ để xoá dấu vết là truyện dân gian, không phải chính sử.

Khương Ba Thập: từ "thành phố ma" tới thành phố du lịch

Khương Ba Thập là quận mới của Ngạc Nhĩ Đa Tư, khởi công từ tháng 5 năm 2004 trên vùng đất hoang chỉ có hai làng với hơn 2.500 dân. Khu được quy hoạch cho 300.000 người vào năm 2020, nhưng trong những năm đầu, nhà xây xong mà ít người ở, đường phố vắng, và giới truyền thông nước ngoài gọi nó là "thành phố ma" — trở thành ví dụ kinh điển trong các bài viết về bong bóng bất động sản Trung Quốc khoảng 2009-2010.

Mười lăm năm sau, bức tranh khác hẳn: đến năm 2018, dân số thường trú của Khương Ba Thập đạt khoảng 150.000 người, toàn quận đã xây 7,48 triệu mét vuông nhà ở với 32.000 căn, số căn chưa bán chỉ còn 561. Năm 2020, Khương Ba Thập được công nhận là khu trình diễn du lịch toàn vùng cấp quốc gia và trở thành đô thị đầu tiên ở Trung Quốc được xếp hạng điểm du lịch cấp 4A với chính cả thành phố làm khu danh thắng — cách phát triển mà địa phương gọi là "thành phố là khu danh thắng, du lịch là đời sống".

Kiến trúc đáng xem nhất ở đây là bảo tàng Ngạc Nhĩ Đa Tư, do hãng MAD Architects (kiến trúc sư Mã Nham Tùng cùng cộng sự) thiết kế: một khối cong bọc ngoài bằng các dải lam gỗ chạy vòng, uốn như một hòn đá được gió cát mài nhẵn, bên hông có ô kính lớn hình bầu dục. Cạnh đó là thư viện, nhà hát lớn và các công trình công cộng khác cùng thế hệ. Vào cửa nhiều công trình trong số này miễn phí hoặc rất rẻ — nhưng chính sách mở cửa thay đổi theo năm, nên cần kiểm tra lại trước chuyến đi.

Đi lại và những chỗ nguồn chưa thống nhất

• Ngạc Nhĩ Đa Tư có sân bay và ga tàu cao tốc; từ Bắc Kinh đi tàu tới đây mất khoảng 4 tới 6 giờ tùy chuyến. Từ Bao Đầu hoặc Hohhot cũng có tàu và xe khách.
• Khương Ba Thập và khu trung tâm Đông Thắng cách nhau khoảng 30 ki-lô-mét; giữa các điểm trong thành phố nên tính bằng xe, vì khoảng cách đường bộ lớn hơn nhiều so với cảm giác trên bản đồ.
• Mùa nên đi: từ tháng 5 tới tháng 10; tháng 9 và 10 là mùa cồn cát đẹp và dễ chịu nhất. Mùa đông khắc nghiệt, nhiệt độ trung bình tháng Một thường xuống dưới âm 10 độ C.
• Chỗ nguồn chưa thống nhất: diện tích sa mạc Khố Bố Tề được ghi 18.600 ki-lô-mét vuông ở nhiều nguồn và 14.100 ki-lô-mét vuông ở nguồn của cơ quan lâm nghiệp quốc gia.
• Chỗ nguồn chưa thống nhất: số loài động thực vật hồi phục được ghi 530 loài trong một số báo cáo và 1.026 loài trong báo cáo khác — có thể do cách thống kê khác nhau (chỉ thực vật bậc cao so với toàn bộ các loài ghi nhận).
• Chỗ nguồn chưa thống nhất: độ che phủ thực vật 53% là con số của năm 2016; các báo cáo mới hơn vẫn dùng lại con số này chứ chưa công bố số đo mới.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 鄂尔多斯市 · Wikipedia tiếng Trung — 成吉思汗陵 · Trung Quốc Kinh tế võng — 内蒙古库布其沙漠治理模式在全球多地区推广 · Tân Hoa Xã — 曾被蔑称"鬼城"，康巴什如今咋样了 · Cục Lâm nghiệp và Đồng cỏ Quốc gia Trung Quốc — 库布其为全球荒漠化治理贡献中国智慧