Ngũ Đại Liên Trì: năm hồ nước nối nhau giữa bảo tàng núi lửa Hắc Long Giang

Ngũ Đại Liên Trì — năm hồ nước nối nhau giữa một bảo tàng núi lửa

Ngũ Đại Liên Trì là thành phố cấp huyện ở phía tây bắc tỉnh Hắc Long Giang, thuộc địa cấp thị Hắc Hà, nằm ở vùng chuyển tiếp giữa dãy Tiểu Hưng An Lĩnh và đồng bằng Tùng Nộn. Thành phố rộng 8.745 km vuông nhưng chỉ có 243.283 người thường trú theo tổng điều tra năm 2020, tức mật độ chưa tới 28 người trên một km vuông. Địa hình quanh thị trấn thấp, độ cao trung bình khoảng 267 mét, nhưng chỉ cách đó vài cây số là những nón núi lửa đứng giữa đồng bằng.

Cái tên Ngũ Đại Liên Trì nghĩa đen là "năm cái ao lớn nối nhau", nói về một chuỗi năm hồ nước ngọt nối liền thành hình chuỗi hạt, được tạo ra khi dung nham của một đợt phun trào phong bế dòng sông. Chính vì thế nơi đây được gọi là "bảo tàng núi lửa tự nhiên" và được các nhà địa chất ví như một cuốn sách giáo khoa về núi lửa đang mở.

Một thành phố được lập ra để bảo vệ núi lửa

Lịch sử hành chính của nơi này khá đặc biệt. Năm 1976, chính quyền đặt ra thị trấn Ngũ Đại Liên Trì. Tháng 3 năm 1980, tỉnh Hắc Long Giang quyết định lập khu bảo tồn thiên nhiên Ngũ Đại Liên Trì. Ngày 8 tháng 10 năm 1983, Quốc vụ viện phê chuẩn tách thị trấn Ngũ Đại Liên Trì cùng một số đơn vị của huyện Đức Đô ra để lập thành phố Ngũ Đại Liên Trì cấp huyện — khi đó thành phố chỉ có khoảng 5.000 dân và được ghi nhận là thành phố nhỏ nhất Trung Quốc. Ngày 31 tháng 1 năm 1996, Bộ Dân chính ra quyết định bãi bỏ huyện Đức Đô và sáp nhập toàn bộ địa giới của huyện vào thành phố Ngũ Đại Liên Trì, trụ sở thành phố chuyển về thị trấn Thanh Sơn vốn là nơi đóng của huyện lỵ cũ. Khu vực đô thị cũ được chuyển thành khu thắng cảnh, do một ban quản lý riêng phụ trách.

Năm hồ sinh ra từ một trận phun trào có sử sách ghi lại

Ngũ Đại Liên Trì được biết đến nhiều nhất nhờ đợt phun trào núi lửa cuối cùng, diễn ra vào cuối đời Khang Hy. Cuốn Hắc Long Giang ngoại ký chép: "Đông nam Mặc Nhĩ Căn, một ngày nọ trong lòng đất bỗng phun ra lửa, đá bay tứ tung, tiếng vang chấn động bốn phía… mấy ngày sau lửa tắt, chỗ ấy trở thành ao đầm, đó là việc năm Khang Hy thứ 58 (1719)". Cuốn Ninh Cổ Tháp ký lược lại chép sự việc vào năm Khang Hy thứ 59 (1720). Trong kho lưu trữ còn giữ tấu chương của Thự Hắc Long Giang tướng quân Mã Khách Lễ báo về việc núi lửa phun liên tiếp vào các ngày 11 tháng 9, 11 tháng 10 và 11 tháng 11 năm Khang Hy thứ 58, cùng ghi chép về hai đợt phun kéo dài từ tháng 12 năm 1719 tới tháng 2 năm 1721 và từ tháng 4 tới tháng 5 năm 1721.

Giới địa chất hiện đại đối chiếu các ghi chép ấy với khảo sát thực địa và đưa ra khung thời gian từ ngày 14 tháng 1 năm 1720 tới ngày 26 tháng 4 năm 1721. Trong khoảng tám tháng, đợt phun trào này đã tạo ra khoảng 1 tỷ mét khối dung nham và 150 triệu mét khối tro bụi, hình thành hai nón than xỉ mới là Lão Hắc Sơn và Hoả Thiêu Sơn, đồng thời phủ lên một cánh đồng dung nham rộng khoảng 65 km vuông. Riêng dòng dung nham của Lão Hắc Sơn rộng khoảng 57,2 km vuông với thể tích chừng 1,14 tỷ mét khối. Danh mục núi lửa quốc tế còn liệt kê thêm một đợt phun trào vào năm 1776 tại cùng vùng này.

Chuỗi năm hồ và những con số chưa thống nhất

Dung nham phun ra chặn dòng Bạch Hà — nay gọi là Thạch Long Hà, một nhánh của sông Nột Mô Nhĩ — và chia con sông thành năm đoạn. Nước dồn lại thành năm hồ nối nhau, từ nam lên bắc gọi lần lượt là Đầu Trì, Nhị Trì, Tam Trì, Tứ Trì và Ngũ Trì; mỗi hồ còn có tên riêng theo hình dáng: Liên Hoa hồ, Yến Sơn hồ, Bạch Long hồ, Hạc Minh hồ và Như Ý hồ.

Các nguồn Trung Quốc đưa ra kích thước khác nhau cho chuỗi hồ này. Một tài liệu địa phương chí ghi năm hồ nối nhau dài 5,25 km, tổng diện tích mặt nước 41,5 km vuông, hồ Tam Trì lớn nhất và sâu nhất với trữ lượng 86 triệu mét khối và độ sâu 12 mét, còn Đầu Trì nhỏ và nông nhất, chỉ sâu 1 đến 2 mét. Một cẩm nang du lịch khác lại ghi tổng diện tích 18,47 km vuông, tổng trữ lượng khoảng 157 triệu mét khối, hồ Tam Trì rộng 8,4 km vuông và hồ Ngũ Trì sâu nhất chừng 12 mét. Hai cách tính chênh nhau rõ rệt, nên tốt nhất là chỉ nêu một nguồn cụ thể khi trích dẫn.

Lão Hắc Sơn — nón núi lửa trẻ nhất

Lão Hắc Sơn, còn gọi là Hắc Long Sơn, là ngọn được dân du lịch tới nhiều nhất. Núi cao 515,9 mét, tương đối so với chân núi là 165,9 mét, đường kính chân núi 1.300 mét; miệng núi lửa có đường kính 350 mét và sâu 136 mét. Sườn nam dốc, sườn bắc thoải, nhìn ngang giống hình móng ngựa. Khảo sát địa chất cho thấy núi đã phun qua sáu lần, khối núi ngày nay là hai nón lồng vào nhau. Trên vành miệng núi có lối đi bộ vòng quanh, từ đó nhìn thẳng xuống lòng chảo đá đen và xa hơn là cánh đồng dung nham phẳng cùng mặt hồ.

Ngọn thứ hai của đợt phun cuối là Hoả Thiêu Sơn, nằm ngay cạnh Lão Hắc Sơn. Trong vùng còn một ngọn khá đặc biệt là Dược Tuyền Sơn: cao 355,8 mét và là ngọn núi lửa duy nhất ở khu thắng cảnh có hồ trong miệng núi lửa, miệng rộng 240 mét, sâu 39 mét, nước đọng lại thành một "giếng trời" nhỏ. Các nón núi lửa trong vùng có độ cao chênh nhau từ 355,8 mét tới 602,6 mét.

Thạch trại, Ôn Bạc và suối khoáng lạnh

Ngoài các nón núi lửa, Ngũ Đại Liên Trì còn nổi tiếng vì những khoảng dung nham đông đặc. Long Môn Thạch Trại là một bãi đá lớn, tương truyền hình thành từ đợt phun trào cách đây chừng 28 vạn năm, diện tích khoảng 20 km vuông, với những khối đá đường kính tới vài mét xếp chồng lên nhau, được đặt tên theo hình dáng người ta tưởng tượng ra — khối tựa rồng nằm, khối tựa sư tử. Ôn Bạc nằm trên thềm dung nham Thạch Long, gồm ba vũng nước trong như gương tên là San Hô Trì, Kim Sa Trì và Thúy Ngọc Trì, cùng hơn 26 mạch nước tự trào trên một tuyến dài hơn 1.800 mét; tài liệu địa phương nói nơi này có từ trường mạnh bất thường.

Thứ làm nên tên tuổi của vùng là nước khoáng lạnh. Theo trang thông tin khu thắng cảnh, nước khoáng Ngũ Đại Liên Trì lộ ra mặt đất ở 110 điểm với hơn 380 miệng suối. Nước thuộc loại bicacbonat, nhiệt độ quanh năm chỉ 2 tới 4°C, tự nhiên chứa nhiều khí cacbonic và hơn 30 nguyên tố vi lượng cùng khoáng chất như kẽm, niken, coban, selen, gemani, liti, molypden, vanadi và đồng. Giới chuyên môn xếp loại bicacbonat ở đây vào nhóm "ba dòng nước khoáng lạnh lớn nhất thế giới", và dân địa phương gọi đó là thần tuyền, thánh thủy, hay dược tuyền. Nam Tuyền và Bắc Tuyền là loại nước uống; Nhị Long Nhãn Tuyền dùng để rửa mặt, rửa chân.

Bốn tầng danh hiệu

Ngũ Đại Liên Trì hiện được ghi nhận ở ba tầng danh hiệu quốc tế do UNESCO và Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế cấp: Khu dự trữ sinh quyển thế giới từ năm 2003, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, và Danh lục xanh của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Ở cấp quốc gia, nơi đây được xếp vào nhóm danh thắng trọng điểm quốc gia và khu du lịch cấp 5A — mức cao nhất trong hệ thống xếp hạng của Trung Quốc, đồng thời được công nhận là "quê hương nước khoáng của Trung Quốc".

Đi Ngũ Đại Liên Trì cần biết gì

• Thời điểm: mùa hè từ tháng 6 tới tháng 8 khí hậu mát, thuận lợi để đi bộ quanh miệng núi lửa và thử nước khoáng; tháng 9 và tháng 10 rừng đổi màu; mùa đông có băng động và cảnh dung nham phủ tuyết nhưng rất lạnh, có năm nhiệt độ xuống tới -43,6°C.
• Giờ mở cửa: mùa cao điểm thường từ 7 giờ 30 tới 17 giờ 30, mùa thấp điểm từ 8 giờ tới 16 giờ 30; một số nguồn ghi khung giờ rộng hơn, nên kiểm tra trước khi tới.
• Vé: các nguồn ghi giá rất khác nhau — có nơi ghi vé liên tuyến 145 nhân dân tệ, có nơi ghi 240 nhân dân tệ; vé riêng Long Môn Thạch Trại được ghi lần lượt 40, 45 và 50 nhân dân tệ ở ba nguồn khác nhau. Đây là loại thông tin thay đổi theo năm, cần xem bảng giá tại chỗ.
• Đường tới: có thể bay tới Sân bay Đức Đô Ngũ Đại Liên Trì, hoặc đi tàu từ Cáp Nhĩ Tân tới ga Ngũ Đại Liên Trì rồi đi tiếp chừng 18 km vào khu thắng cảnh. Trong khu có tuyến buýt nội vùng nối trung tâm du khách với Long Môn Thạch Trại.
• Ăn uống: cá nước khoáng, đậu phụ và các món làm từ nước nguồn là những thứ được giới thiệu nhiều nhất; ngoài ra người ta bán nước khoáng đóng chai và mỹ phẩm làm từ bùn núi lửa.

Những chỗ sử liệu còn lệch nhau

Có mấy chỗ cần nói thẳng là chưa thống nhất. Thứ nhất là cách đếm núi lửa: nhiều tài liệu nói Ngũ Đại Liên Trì có 14 nón núi lửa độc lập, trong khi một văn bản của chương trình con người và sinh quyển lại ghi 25 ngọn mới và cũ xếp theo hình chữ tỉnh, hơn 200 nón than xỉ vệ tinh và hơn 800 km vuông thềm dung nham — khác nhau vì một bên chỉ đếm các nón lớn, một bên đếm cả các nón nhỏ. Thứ hai là diện tích thềm dung nham: có nguồn ghi 700 km vuông, có nguồn ghi 800 km vuông, và có nguồn chỉ tính riêng dòng dung nham năm 1720 – 1721 là 65 km vuông. Thứ ba là thời điểm phun trào: sử sách triều Thanh ghi năm 1719 hoặc 1720, giới địa chất hiện đại ghi từ tháng 1 năm 1720 tới tháng 4 năm 1721, và một số danh mục quốc tế còn thêm một đợt năm 1776. Thứ tư là tên dòng sông bị chặn: hầu hết tài liệu ghi Bạch Hà, một số khác ghi Thạch Long Giang, và theo thông lệ địa phương thì Thạch Long Hà chính là tên gọi ngày nay của đoạn sông ấy.

Nguồn: UNESCO — Công viên địa chất toàn cầu Ngũ Đại Liên Trì · Chính quyền tỉnh Hắc Long Giang — Khu thắng cảnh Ngũ Đại Liên Trì · Trang thông tin khu thắng cảnh Ngũ Đại Liên Trì — Giới thiệu khu thắng cảnh · Wikipedia tiếng Trung — Núi lửa Ngũ Đại Liên Trì · Chính quyền thành phố Hắc Hà — Danh lam tự nhiên Ngũ Đại Liên Trì