Tô Châu và sông kênh Chu Gia Giác: thành phố sống bằng nước

Tô Châu: thành phố được quy hoạch bằng nước

Năm 514 trước Công nguyên, vua nước Ngô là Hạp Lư cho dựng một kinh đô mới trên vùng đồng bằng hạ lưu Trường Giang. Người vạch quy hoạch là tướng Ngũ Tử Tư. Thành khi đó mang tên Hạp Lư thành; hơn hai nghìn năm trăm năm sau, nó vẫn nằm gần như đúng chỗ cũ và đổi tên thành Tô Châu, tỉnh Giang Tô. Sách cũ ghi tường thành thời ấy chạy vòng khoảng 23,5 ki-lô-mét và mở tám cửa, mỗi cửa đều có một cổng bộ cho người và một cổng nước cho thuyền. Một thành trì phải chừa riêng cho thuyền một cánh cổng là thành trì nghĩ bằng nước.

Cách nghĩ ấy giữ nguyên suốt nhiều thế kỷ. Trong tường thành, phố và kênh chạy song song thành ô bàn cờ; sử cũ mô tả Tô Châu là "ba đường ngang, bốn đường dọc, hơn ba trăm ngõ trong thành", trong đó cả ngang lẫn dọc đều tính theo mặt nước. Tổng chiều dài sông kênh bên trong tường thành được các tài liệu đưa ra ở khoảng 87 đến 92 ki-lô-mét — con số chênh nhau tuỳ cách đo, nhưng đủ cho thấy mạng nước dày tới mức nào. Kiểu phố phổ biến nhất ở đây là "một con kênh, hai dãy phố": hai bên bờ là hai con đường, một bên gọi là thượng đường và được dùng làm chợ, bên kia gọi là hạ đường, chủ yếu là nhà ở. Người bán hàng và người ở nhìn nhau qua mặt nước.

Bình Giang lộ và Sơn Đường nhai: hai con kênh, hai nhịp sống

Bình Giang lộ chạy dọc sông Bình Giang ở phía đông bắc Tô Châu, dài 1.606 mét. Con phố này đã có mặt trên tấm bản đồ "Bình Giang đồ" khắc năm 1229 đời Nam Tống, nghĩa là nó giữ gần như nguyên dáng ít nhất tám trăm năm; khu phố cổ quanh đó còn khoảng ba ki-lô-mét kênh và hơn mười cây cầu đá bắc ngang. Đây đúng là cảnh mà người Trung Quốc gọi là "cầu nhỏ, nước chảy, nhà ai nấy ở" mỗi khi nói về Giang Nam.

Sơn Đường nhai thì do một nhà thơ cho đào. Năm 825, Bạch Cư Dị — người viết Trường Hận Ca, khi đó làm quan ở Tô Châu — cho đào một con kênh nối cửa Xương Môn với đồi Hổ Khâu để dân đi lại, chở hàng và tưới ruộng. Con đường men theo kênh dài khoảng 3,8 ki-lô-mét, nên người đời còn gọi nó là "Thất lý sơn đường", tức con đường bảy dặm. Một con kênh đào ra vì việc nước, rồi mười một thế kỷ sau thành chỗ du khách ngồi uống trà trong những ngôi nhà cũ hai bên bờ.

Đoạn kênh Tô Châu trong hồ sơ di sản

Năm 2014, Đại Vận Hà được ghi vào danh sách Di sản Thế giới. Trong hồ sơ gửi đi, phần mang mã JN-03 dành cho Tô Châu gồm sáu hạng mục: đoạn kênh dài 73 ki-lô-mét chạy qua vùng sình lầy rồi vào trong thành phố cùng nhiều nhánh kênh nội đô; cửa Bàn Môn; cầu Bảo Đái; khu bảo tồn kênh Sơn Đường; khu Bình Giang; và đoạn đường kéo thuyền cũ ở Ngô Giang. Cũng trong hồ sơ ấy có một câu đáng nhớ: Tô Châu là nơi chứng kiến việc dùng hệ thống kênh phía nam một cách liên tục và dày đặc vào bậc nhất, từ thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên cho tới ngày nay.

Bàn Môn, cửa thành phía tây nam, là chỗ dễ thấy nhất cái cách thành phố này đối xử với nước: cổng bộ và cổng nước xếp cạnh nhau trên cùng một tuyến tường, thuyền đi qua ngay dưới chân người đi bộ. Cầu Bảo Đái thì không nằm trong phố mà nằm trên tuyến ngoại vi, nơi thuyền lớn phải vòng ra. Đây là những mảnh còn lại của một hệ thống vốn không nhằm để ngắm, mà để chở gạo, chở muối, chở tơ và chở người.

Chu Gia Giác: sông kênh cách Thượng Hải nửa tiếng xe

Chu Gia Giác hay bị nói gộp là một thị trấn của Tô Châu. Về hành chính, nó thuộc huyện Thanh Phố của thành phố Thượng Hải, nằm ở rìa hồ Điến Sơn, cách trung tâm Thượng Hải chừng gần năm mươi ki-lô-mét về phía tây, và cách Tô Châu cũng vào khoảng ấy. Điều làm nên tên tuổi của nó không phải địa giới mà là thứ nó chia sẻ với Tô Châu: cùng kiểu nhà tường trắng mái ngói xám, cùng lối sống quay mặt ra kênh, cùng những con ngõ hẹp chạy vuông góc với mặt nước. Con sông chính chảy xuyên giữa thị trấn là Tào Cảng hà.

Điểm nhấn của Chu Gia Giác là cầu Phóng Sinh, bắc qua Tào Cảng hà ở đoạn đông người nhất. Cầu khởi công năm 1571, niên hiệu Long Khánh thứ năm đời Minh. Người đứng ra quyên góp là nhà sư Hạnh Triều ở chùa Từ Môn, và lời kể lưu lại nói ông mất khoảng mười lăm năm đi xin tiền mới đủ dựng cầu. Cầu có năm vòm đá, được xem là cây cầu đá năm vòm lớn nhất, dài nhất và cao nhất còn lại ở vùng Thượng Hải, nên dân địa phương quen gọi là "cầu số một Thượng Hải".

Các nguồn không khớp nhau hoàn toàn về số đo: có tài liệu ghi cầu dài 72 mét, tài liệu khác ghi 72,8 mét; chiều rộng thì 5 mét hoặc 5,8 mét; chiều cao 7,4 mét. Vòm giữa rộng 13 mét, hai vòm kế tiếp 8,8 mét, hai vòm ngoài cùng 6,2 mét. Chỗ ít tranh cãi là kỹ thuật dựng cầu: trụ được làm mảnh và thấp để giảm sức nặng đè lên vòm chính, còn đá phải chở từ nơi khác tới vì quanh vùng không có mỏ đá. Tên "Phóng Sinh" nghĩa là thả sống — cây cầu dành cho việc thả cá, thả rùa xuống sông như một hành vi từ bi theo đạo Phật, chứ không phải chỗ ngồi câu.

Cả thị trấn được giới thiệu là có hơn ba mươi cây cầu đá, trong đó con số được nhắc nhiều nhất là ba mươi sáu. Nhà cổ ở đây phần lớn là nhà của giới buôn gạo, buôn vải và ép dầu thời Minh — Thanh, dựng sát mép nước tới mức nhiều gian dưới cùng bị nước sông liếm vào mỗi mùa lũ.

Đi và nhìn

Cách xem kênh đúng nhất ở cả hai nơi là ngồi thuyền. Ở Tô Châu, thuyền nhỏ chở khách chạy trên các kênh nội thành và trên đoạn Đại Vận Hà; ở Chu Gia Giác, thuyền có mái chạy dọc Tào Cảng hà, người lái đẩy bằng sào chứ không dùng máy nên đi rất chậm. Đầu xuân, khi liễu ven kênh vừa ra lá non, và giữa thu là hai mùa dễ chịu nhất. Những dịp nghỉ lễ, hai thị trấn nước này đón lượng khách rất lớn và bến thuyền thường phải xếp hàng.

Những chỗ còn chưa rõ

Tô Châu hay được gọi là "Venice phương Đông" và câu ấy thường được gán cho Marco Polo. Cách nói đó phổ biến tới mức khó bỏ, nhưng trong các bản ghi chép còn lại không thấy một câu trích nguyên văn nào thật rõ, nên nên coi đây là cách nói truyền miệng hơn là câu nói có chứng cứ.

Thứ hai, số cây cầu ở Chu Gia Giác: ba mươi sáu là con số hay gặp nhất, nhưng vẫn có nguồn ghi hai mươi bảy, và không nguồn nào nói rõ tiêu chí đếm là cầu còn dùng được, cầu đá nguyên bản, hay tất cả các cây cầu trong thị trấn.

Thứ ba, chuyện gộp Chu Gia Giác vào Tô Châu. Về địa giới thì không đúng; về văn hoá và cảnh quan thì hai nơi cùng một kiểu, và đi lại giữa chúng chỉ mất khoảng một giờ xe. Đây là kiểu nhập nhằng mà người viết hướng dẫn du lịch hay mắc, còn bản đồ hành chính thì không.

Nguồn: Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO — Hồ sơ Di sản Thế giới: Đại Vận Hà · Wikipedia tiếng Anh — Suzhou · Wikipedia tiếng Anh — Pingjiang Road · BBC Travel — Suzhou: China's canal capital · Khu danh thắng cổ trấn Chu Gia Giác — Cầu Phóng Sinh