Tam Thanh Sơn: rừng cột đá granite và con trăn khổng lồ giữa mây

Tam Thanh Sơn — ngọn núi được đặt theo ba vị thần đạo giáo

Tam Thanh Sơn nằm ở chỗ giáp ranh giữa huyện Ngọc Sơn và thành phố Đức Hưng, thuộc địa cấp thị Thượng Nhiêu, tỉnh Giang Tây; cách huyện lỵ Ngọc Sơn 50 ki-lô-mét và cách trung tâm Thượng Nhiêu 78 ki-lô-mét. Đây là đỉnh chính của dãy Hoài Ngọc và là một trong những nguồn của sông Tín Giang.

Cái tên đến từ ba đỉnh đứng cạnh nhau: Ngọc Kinh, Ngọc Hư, Ngọc Hoa. Người xưa nhìn thấy ba đỉnh ấy và liên tưởng tới ba vị thần cao nhất của đạo giáo — Ngọc Thanh Nguyên Thuỷ Thiên Tôn, Thượng Thanh Linh Bảo Thiên Tôn và Thái Thanh Đạo Đức Thiên Tôn — nên gọi cả ngọn núi là Tam Thanh. Đỉnh cao nhất là Ngọc Kinh.

Chiều cao Ngọc Kinh: một con số không thống nhất

Đây là chỗ đáng nói ngay. Wikipedia tiếng Trung ghi đỉnh Ngọc Kinh cao 1.816,9 mét, và đây cũng là con số được phần lớn tài liệu quảng bá dùng. Nhưng không ít bài báo và trang du lịch lại ghi 1.819,9 mét. Hai con số chênh hơn hai mét, nguyên nhân có thể do đo ở mốc khác nhau hoặc do lỗi sao chép. Nếu bạn cần một con số để trích dẫn, 1.816,9 mét là con số có nguồn rõ hơn; nếu chỉ để hình dung thì "khoảng 1.817 mét" là đủ.

Về quy mô, khu thắng cảnh rộng 756,6 ki-lô-mét vuông, trong đó khu hạt nhân 229,5 ki-lô-mét vuông. Khu di sản được ghi danh rộng 22.950 héc-ta, vùng đệm 16.850 héc-ta. Thân núi chạy dài 12,2 ki-lô-mét theo hướng bắc – nam, rộng 6,3 ki-lô-mét theo hướng đông – tây, nhìn trên bản đồ có dạng như một chiếc lá sen, nghiêng dần từ đông nam lên tây bắc.

Vì sao đá ở đây lại đứng thành cột

Tam Thanh Sơn là một khối granite. Khoảng 1,8 trăm triệu năm trước, vào cuối thời Jura và đầu kỷ Phấn Trắng, khu vực này trải qua vận động tạo núi Yên Sơn, kèm theo một lượng lớn magma acid xâm nhập vào lòng đất. Khối magma nguội dần thành granite. Sau đó, trong hàng chục triệu năm, nước, gió và các đứt gãy trong đá cắt khối granite thành từng phiến thẳng đứng; phần nào còn cứng thì ở lại thành cột, phần nào yếu thì sụp và bị cuốn đi.

Kết quả là một bộ sưu tập địa hình granite dày đặc đến mức khó tìm nơi thứ hai: vách đứng, tường đá, rừng cột, đá hình răng cưa. Theo số liệu công bố, khu này có 2.373 loài thực vật bậc cao và 1.728 loài động vật hoang dã — riêng số động vật thì một tài liệu khác ghi 1.827 loài. Con số nào đúng tôi không dám khẳng định; cả hai đều được nêu trong tài liệu chính thống.

Di sản Thiên nhiên Thế giới năm 2008

Ngày 7–8 tháng 7 năm 2008, tại kỳ họp thứ 32 của Uỷ ban Di sản Thế giới ở thành phố Québec, Ca-na-đa, Tam Thanh Sơn được ghi vào Danh mục Di sản Thiên nhiên Thế giới. Hồ sơ ghi hai tiêu chí: địa chất và địa mạo, cùng vẻ đẹp tự nhiên. Uỷ ban nhận xét rằng trong một diện tích tương đối nhỏ, ngọn núi trình bày một quần thể cột và đỉnh granite rất đặc thù, kết hợp với thảm thực vật phong phú và những hiện tượng khí hậu ấn tượng, tạo nên một hiệu quả thẩm mỹ không nơi nào có.

Mốc ngày tháng có chút khác biệt giữa các nguồn — phần lớn ghi ngày 8 tháng 7, một số ghi ngày 7 tháng 7 — vì phiên họp kéo dài và quyết định được công bố qua nhiều giờ. Việc đếm thứ tự cũng khác nhau: có nguồn gọi Tam Thanh Sơn là di sản thiên nhiên thứ 7 của Trung Quốc, có nguồn gọi là thứ 11, tuỳ theo cách tính chỉ di sản thiên nhiên thuần hay tính gộp cả di sản hỗn hợp.

• 1988: được xếp là khu thắng cảnh trọng điểm quốc gia (đợt 2).
• 2005: được xếp là công viên địa chất quốc gia.
• 2008: Di sản Thiên nhiên Thế giới.
• 2011: khu du lịch 5A quốc gia.
• 2012: công viên địa chất toàn cầu; đến năm 2019, đề nghị mở rộng diện tích công viên được chấp thuận.
• 2013: quần thể kiến trúc cổ Tam Thanh Sơn được xếp là di tích quốc gia trọng điểm bảo vệ (đợt 7).

Những khối đá có tên riêng

Mãng Xà Xuất Sơn — con trăn khổng lồ

Đây là hình ảnh ai cũng nhớ sau khi rời Tam Thanh Sơn. Mãng Xà Xuất Sơn là một cột granite cao 128 mét, chỗ mảnh nhất chỉ khoảng 7 mét đường kính, đầu trên phẳng và hơi loe, cổ thon lại, nên nhìn từ góc nhất định nó giống hệt một con trăn lớn đang chồi lên khỏi mặt núi. Cột đá nằm trong khu Nam Thanh Viên, đối diện với Đông Phương Nữ Thần ở phía bên kia thung lũng. Người ta thường nói nó là cột đá hình trăn cao nhất trong các cột đá tự nhiên.

Đông Phương Nữ Thần và Tư Xuân Nữ Thần

Khối đá thứ hai nổi tiếng không kém là một cột granite cao 86 mét, nhìn nghiêng giống một người phụ nữ ngồi, tóc xoã xuống vai, hai tay như đang nâng hai cây thông nhỏ mọc ngay trên vai đá. Tên gọi có hai phiên bản: Đông Phương Nữ Thần và Tư Xuân Nữ Thần, tuỳ tài liệu. Đây là hiện tượng đá "trông giống hình người" điển hình — không có tác động của con người, chỉ là kết quả của phong hoá lệch theo các khe nứt.

Nhất Tuyến Thiên và các điểm khác

Nhất Tuyến Thiên là một khe nứt dài giữa hai vách đá, chỗ hẹp nhất chỉ đủ cho một người nghiêng mình đi qua, và lối lên là 299 bậc đá dốc. Ngoài ra còn hàng loạt khối đá được đặt tên theo hình dáng: Hầu Vương Hiến Bảo, Cát Hồng Hiến Đan, Ngọc Nữ Khai Hoài, Lão Đạo Bái Nguyệt, Quan Âm Thưởng Khúc, Thần Long Hý Tùng, Bồ Lao Minh Thiên.

Hai con đường đi trên không

Tam Thanh Sơn nổi tiếng một phần vì hệ thống đường sạn men theo vách đá. Đường Tây Hải Ngạn khánh thành năm 2002–2003, dài khoảng 4 ki-lô-mét ở độ cao trung bình 1.600 mét, trong đó phần lớn không có bậc thang, mặt đường rộng chừng 1,3 đến 2 mét, chỗ hẹp nhất khoảng 90 xen-ti-mét. Tên "Tây Hải Ngạn" không phải để cho oai: khu vực này từng nhiều lần bị biển nhấn chìm trong lịch sử địa chất, và đường sạn hiện nay chạy gần trùng với đường bờ biển cổ.

Đường Dương Quang Hải Ngạn, còn gọi là Đông Hải Ngạn, dài 3.600 mét, cũng ở độ cao trung bình 1.600 mét, nối khu Nam Thanh Viên với khu Tam Thanh Cung, và ghép với Tây Hải Ngạn thành một vòng tròn quanh khu hạt nhân của núi. Chiều dài đường Tây Hải Ngạn có chênh lệch giữa các nguồn — có nguồn ghi 4.600 mét (con số thời điểm khánh thành năm 2002), có nguồn ghi 3.700 mét, có nguồn ghi 4.000 mét.

Tam Thanh Cung — bảo tàng đạo giáo ngoài trời

Trên núi có một quần thể kiến trúc đạo giáo bằng đá granite, và đây là lý do Tam Thanh Sơn vừa là di sản thiên nhiên vừa là danh sơn tôn giáo. Theo truyền thống, từ đời Tấn, Cát Hồng — người viết sách về luyện đan — đã lên đây. Đến cuối đời Đường, thứ sử Tín Châu là Vương Giám sau khi rời chức đã đưa gia đình lên chân núi phía bắc ở ẩn; con cháu ông về sau bỏ tiền dựng đạo quán. Đến thời Cảnh Thái nhà Minh (1450–1456), hậu duệ Vương Hựu và một đạo sĩ tên Chiêm Bích Vân lên xây lại quán, đổi tên thành Tam Thanh Cung.

Bố cục theo bát quái

Điểm độc đáo nằm ở cách bố trí. Toàn bộ quần thể ở khu Tam Thanh Phúc Địa được xếp theo bát quái tiên thiên: Tam Thanh Cung ở giữa, phía bắc là Nhất Thiên Thuỷ Trì, phía nam là Cửu Thiên Ứng Nguyên Phủ, phía đông là Long Hổ Điện, phía tây là Hàm Tinh Trì, phía tây bắc là Phi Tiên Đài, phía đông bắc là mộ Vương Hựu, phía đông nam là nơi Chiêm Bích Vân chôn trúc, phía tây nam là Diễn Giáo Điện. Tam Thanh Cung đứng trên một tảng đá tự nhiên hình mai rùa ở độ cao 1.533 mét.

Cung làm bằng đá granite, quay mặt về hướng nam, kiểu "điện trước gác sau", hai bên có nhà ngang, hai tầng hai gian. Điện trước cao 5,38 mét, gác sau đặt nền cao hơn điện trước 2,3 mét, tổng diện tích hai gian 206 mét vuông, cả khu kể cả công trình phụ rộng 1.750 mét vuông. Trên cửa cung còn tấm biển "Tam Thanh Phúc Địa" do người đời Thanh dựng năm Đồng Trị thứ 8 (1869). Cả quần thể, tính cả cung, quán, điện, phường, suối, hồ, cầu, mộ và tháp, có hơn 260 hạng mục chạm khắc và kiến trúc — vì thế nó được gọi là "bảo tàng đạo giáo ngoài trời".

Đi lại và những chỗ nguồn chép khác nhau

• Có hai tuyến cáp chính đi từ chân núi: tuyến phía đông (Kim Sa) và tuyến phía nam (Ngoại Song Khê). Tuyến phía nam dài khoảng 2.460 mét, chênh cao 889 mét.
• Lịch trình một ngày thường là: cáp lên, Nam Thanh Viên xem Mãng Xà Xuất Sơn và Đông Phương Nữ Thần, rồi vòng Tây Hải Ngạn – Dương Quang Hải Ngạn, cuối cùng xuống bằng cáp phía nam. Tổng thời gian đi bộ khoảng 6 đến 8 giờ.
• Giá vé vào khu thắng cảnh và giá cáp thay đổi, có mùa thấp điểm. Các con số trong bài lấy từ báo chí và sách hướng dẫn, không phải giá tại chỗ.
• Chiều cao đỉnh Ngọc Kinh: 1.816,9 mét (Wikipedia và tài liệu chính) so với 1.819,9 mét (nhiều bài du lịch). Chênh khoảng 3 mét, tôi nêu cả hai.
• Số loài động vật: 1.728 loài (phần lớn tài liệu) so với 1.827 loài (một bài trên Nhân dân Nhật báo). Chi tiết này chưa thống nhất.
• Chiều dài đường Tây Hải Ngạn: 3.700 mét, 4.000 mét hay 4.600 mét tuỳ nguồn và tuỳ thời điểm đo.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Tam Thanh Sơn · Baidu Bách khoa — Tam Thanh Cung · Baidu Bách khoa — Đường sạn Tam Thanh Sơn · Nhân dân Nhật báo — Ngọc Sơn vén màn bí ẩn "huyện tiến sĩ" · Trang tin Trung ương CCTV — Giang Tây Tam Thanh Sơn hoàn thành đường sạn du lịch trên núi cao