Nam Nhạc Hoành Sơn: ngọn núi của thần lửa và bốn cảnh tuyệt

Nam Nhạc Hoành Sơn — ngọn núi phía nam của Ngũ Nhạc

Trong hệ thống Ngũ Nhạc — năm ngọn núi thiêng đã được các triều đại Trung Hoa phong thần từ rất sớm — mỗi ngọn giữ một phương. Đông Nhạc là Thái Sơn ở Sơn Đông, Tây Nhạc là Hoa Sơn ở Thiểm Tây, Bắc Nhạc là Hằng Sơn ở Sơn Tây, Trung Nhạc là Tung Sơn ở Hà Nam, còn Nam Nhạc là Hoành Sơn, nằm ở phía nam tỉnh Hồ Nam. Cần phân biệt: Bắc Nhạc Hằng Sơn và Nam Nhạc Hoành Sơn là hai ngọn khác nhau, chỉ trùng âm khi đọc theo phiên âm.

Hoành Sơn nằm gọn trong khu Nam Nhạc của thành phố Hành Dương, cách trung tâm thành phố Hành Dương khoảng 35 ki-lô-mét về phía bắc, và cách Trường Sa khoảng 120 ki-lô-mét. Khu thắng cảnh có tổng diện tích chừng 184 ki-lô-mét vuông. Đá cấu tạo nên núi chủ yếu là đá hoa cương.

Bảy mươi hai ngọn trải dài tám trăm dặm

Hoành Sơn không phải một ngọn núi đơn lẻ mà là một dãy gồm nhiều đỉnh, theo cách đếm truyền thống là bảy mươi hai ngọn, trải dài trên địa phận bảy huyện thị. Năm ngọn được nhắc nhiều nhất là Chúc Dung, Thiên Trụ, Phù Dung, Tử Cái và Thạch Lẫm.

Ngọn đầu tiên tính từ phía nam là Hồi Nhạn phong, nằm ngay trong thành phố Hành Dương bên bờ sông Tương, chỉ cao 96,8 mét và được gọi là đệ nhất phong của Nam Nhạc. Tên Hồi Nhạn nghĩa là nơi chim nhạn quay đầu: người xưa cho rằng đàn nhạn bay về nam tới đây thì dừng lại, không bay xa hơn. Ngọn cao nhất và cũng là chủ phong là Chúc Dung phong.

Chúc Dung — ngọn núi thờ thần lửa

Chúc Dung là một nhân vật trong thần thoại Trung Hoa, được xem là vị thần cai quản lửa và từng giữ chức hỏa chính, tức chức quan trông coi việc dùng lửa dưới thời Đế Cốc. Việc Nam Nhạc được gắn với ông khiến ngọn núi này mang một sắc thái khác hẳn bốn ngọn còn lại của Ngũ Nhạc: đây là ngọn núi của lửa, không phải của đất hay của nước.

Về độ cao của Chúc Dung phong, các nguồn không hoàn toàn thống nhất. Sách Bách khoa và các trang của chính quyền địa phương ghi 1.300,2 mét; còn cuốn Nam Nhạc chí bản mới biên soạn lại ghi 1.289,8 mét. Nếu chỉ được dẫn một con số, nên nói đỉnh cao khoảng 1.290 tới 1.300 mét và ghi rõ chỗ lệch. Điểm đáng chú ý là độ cao tuyệt đối khiêm tốn — thấp hơn cả nhiều đỉnh núi ở Việt Nam — nhưng độ cao tương đối rất lớn, vì Chúc Dung đứng trơ trọi trên một vùng đồng bằng thấp của miền nam Hồ Nam. Đó là lý do ngọn núi này trông hùng vĩ hơn con số của nó.

Trên đỉnh có Chúc Dung điện, một công trình xây bằng đá, và con đường đá dẫn lên đông khách tới mức vào những ngày lễ người ta phải xếp hàng dài theo bậc thang. Cách đỉnh không xa là Nam Thiên Môn — cổng trời phía nam — cột mốc cuối cùng trước khi lên tới đỉnh, và là điểm ngắm biển mây được chụp nhiều nhất.

Nam Nhạc Đại Miếu — ngôi miếu lớn nhất của Ngũ Nhạc

Dưới chân núi, ngay cửa vào khu thắng cảnh, là Nam Nhạc Đại Miếu. Đây là một trong những quần thể miếu cổ có quy mô lớn nhất và có tổng thể mặt bằng hoàn chỉnh nhất trong hệ thống Ngũ Nhạc. Miếu có diện tích 98.500 mét vuông, chiều dài theo hướng bắc nam 416 mét và chiều rộng theo hướng đông tây 191 mét, bố cục theo trục dọc gồm chín lớp sân và bốn khu sân trong.

Miếu được khởi dựng từ đời Đường, sau đó được sửa chữa và mở rộng nhiều lần qua các đời Tống, Minh, Thanh; phần lớn kiến trúc hiện nay là kết quả của lần trùng tu dưới đời Thanh. Chính điện có hệ cột đá với bảy mươi hai cây cột, tượng trưng cho bảy mươi hai ngọn của Hoành Sơn, và chiều cao của điện vào khoảng 22 mét theo tài liệu thuyết minh tại chỗ.

Điều làm ngôi miếu này khác biệt là miếu thờ chung cả ba hệ tư tưởng: phần thờ chính giữa là miếu thờ Đế Thánh của Nam Nhạc, tức Chúc Dung; phía đông có hệ thống tám quán của Đạo giáo; phía tây có tám ngôi chùa Phật giáo. Một công trình vừa là đền thờ thần núi, vừa có quán đạo, vừa có chùa Phật nằm trong cùng một khuôn viên là hiện tượng hiếm gặp, và nó phản ánh đúng vị trí của Nam Nhạc trong lịch sử tín ngưỡng Trung Quốc. Miếu là di tích quốc gia trọng điểm được bảo vệ.

Núi của sự trường thọ

Nam Nhạc còn có tên gọi khác là Thọ Nhạc — núi của tuổi thọ — và người Trung Quốc gắn nó với câu chúc quen thuộc "phúc như Đông Hải, thọ tỉ Nam Sơn", trong đó Nam Sơn chính là ngọn núi này. Vì vậy các biểu tượng chữ thọ và những bức trướng chúc thọ xuất hiện khắp miếu và các điểm dừng chân trên núi.

Cách lý giải cũng có phần thiên văn: theo sách địa chí, Hoành Sơn nằm ở cánh của chòm sao Chẩn trong nhị thập bát tú, "độ ứng cơ hành", nghĩa là ngọn núi này có thể cân đo trọng lượng của trời đất và phân định phẩm hạnh con người như một cái cân — chữ "hành" trong tên núi nghĩa là cái cân, và đó là nguồn gốc của tên gọi Hoành Sơn. Cách lý giải này thuộc phần học thuật truyền thống, không phải địa chất.

Đạo tràng của Thiền tông

Điều khiến những người quan tâm tới Phật giáo phải tới đây là vai trò của Hoành Sơn trong lịch sử Thiền tông Trung Quốc. Nơi đây được xem là nguồn gốc của phái Nam Nhạc, một trong hai dòng chính của Thiền tông đời Đường, và từ dòng ấy về sau sinh ra nhiều tông phái lan sang Nhật Bản.

• Phúc Nghiêm tự: ngôi chùa do Thiền sư Huệ Tư khai sáng từ đời Nam triều, ban đầu tên là Bát Nhã tự. Huệ Tư là một trong những vị tổ quan trọng của tông Thiên Thai. Về sau Thiền sư Hoài Nhượng — người được tôn là Thất tổ của Thiền tông — trụ trì tại đây và giảng về phép đốn ngộ, khiến chùa được gọi là "thiên hạ pháp viện".
• Ma Kính Đài: nền đất cao nằm bên dưới Phúc Nghiêm tự, gắn với một trong những công án nổi tiếng nhất của Thiền tông. Tương truyền vào đời Khai Nguyên nhà Đường, Thiền sư Hoài Nhượng thấy Mã Tổ Đạo Nhất ngồi thiền miệt mài bèn lấy một viên gạch ra mài. Đạo Nhất hỏi mài gạch để làm gì, Hoài Nhượng trả lời mài để làm gương. Khi Đạo Nhất nói gạch không thể mài thành gương, ông được trả lời rằng ngồi thiền cũng không thể thành Phật. Đó là lời dẫn vào giáo lý bất nhị về tu tập. Đây là truyền thuyết ghi trong văn bản Thiền tông, không phải sự kiện có chứng cứ đương thời.
• Nam Đài tự: chùa gắn với Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên, người về đây trụ trì từ đầu niên hiệu Thiên Bảo nhà Đường. Dòng pháp của ông về sau tỏa ra thành ba trong số năm nhà của Thiền tông, trong đó có Tào Động. Phật giáo Nhật Bản coi Nam Đài tự là tổ đình của tông Tào Động. Trong chùa hiện có tượng Thạch Đầu Hy Thiên đặt trên một khối đá lớn.
• Thượng Phong tự: ngôi chùa nằm gần đỉnh, trên đường lên Chúc Dung phong.
• Chúc Thánh tự: chùa lớn dưới chân núi, gắn với nơi thờ xá lợi và các nghi lễ của Phật giáo Nam Nhạc.
• Trung Liệt từ: nằm dưới chân núi Hương Lô, đây là nghĩa trang liệt sĩ quy mô lớn được xây từ năm 1939 tới năm 1943 để thờ các binh sĩ đã chết trong chiến tranh chống Nhật, trong đó có mười ba khu mộ lớn. Đây là công trình tưởng niệm quy mô lớn nhất thuộc loại này ở đất liền Trung Quốc.

Bốn cảnh tuyệt của Nam Nhạc

Người xưa đúc kết bốn cảnh đẹp nhất của Hoành Sơn, gọi là Nam Nhạc tứ tuyệt, và cách nói này gần như được nhắc lại trong mọi tài liệu về núi:

• Sự cao của Chúc Dung phong — cảnh tuyệt thứ nhất.
• Sự sâu của Phương Quảng tự — ngôi chùa nằm khuất trong thung lũng phía sau núi, phải đi bộ khá lâu mới tới.
• Sự thanh tú của Tàng Kinh Điện — nơi từng lưu giữ kinh Phật, nằm giữa rừng cây và có mùa hoa đẹp.
• Sự lạ của Thủy Liêm Động — động có nước đổ xuống thành màn, nhìn từ ngoài như một tấm rèm nước.

Ngoài bốn cảnh cũ, các tài liệu địa phương hiện nay còn nói tới "tứ cảnh mới" gồm nét u tịch của Ma Cô Tiên Cảnh, thú của Xuyên Nham Thi Lâm với các bài thơ khắc vào đá, sự hùng của thác Long Phượng và nét cổ của Vũ Vương thành.

Bốn mùa trên núi

Vì nằm giữa vùng đồng bằng thấp và có độ cao tương đối lớn, Hoành Sơn có bốn mùa rõ rệt và mỗi mùa cho một loại cảnh khác nhau: mùa xuân là hoa núi, mùa hạ là biển mây, mùa thu là bình minh, mùa đông là sương muối phủ trắng các cành thông. Biển mây ở đây hình thành khi hơi ẩm từ đồng bằng dâng lên buổi sớm và đọng lại dưới các đỉnh, nên muốn thấy phải lên đỉnh từ trước khi trời sáng.

Về mùa đông, lớp sương muối bám trên cây và đá biến sườn núi thành màu trắng, và đây là mùa được người dân địa phương coi là đẹp nhất để lên đỉnh.

Danh hiệu và việc đi lại

Khu thắng cảnh Hoành Sơn được công nhận là khu thắng cảnh quốc gia trọng điểm ngay trong đợt đầu tiên năm 1982; năm 2006 được ghi vào danh sách di sản thiên nhiên và văn hóa quốc gia đợt đầu; tháng Năm năm 2007 được xếp hạng 5A — hạng cao nhất trong hệ thống xếp hạng khu du lịch của Trung Quốc — và tháng Tám cùng năm được lập thành khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia. Hoành Sơn không nằm trong danh sách Di sản Thế giới.

Khu thắng cảnh được chia thành tám tuyến tham quan chính: thị trấn cổ Nam Nhạc, Thủy Liêm Động, Trung Liệt từ, Ma Kính Đài, Chúc Dung phong, Tàng Kinh Điện, Phương Quảng tự và Long Phượng đàm, cùng một khu nghỉ mát ở Tây Lĩnh. Có thể lên đỉnh bằng cáp treo hoặc bằng xe, nhưng phần từ Nam Thiên Môn lên tới đỉnh chỉ đi được bằng bộ.

Một điểm thực tế: Hoành Sơn là điểm hành hương đông khách, đặc biệt vào dịp đầu năm âm lịch và mùng một, ngày rằm âm lịch, khi người dân quanh vùng lên miếu dâng hương. Giá vé vào khu, giá cáp treo và giờ mở cửa thay đổi theo mùa và theo từng năm, nên cần tra lại trước khi đi thay vì dùng thông tin từ bài viết cũ. Núi cao hơn 1.200 mét và nhiều đoạn nhiều gió, nên ngay cả mùa hè vẫn nên mang theo áo khoác mỏng.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 衡山 · Wikipedia tiếng Anh — Mount Heng (Hunan) · Chính quyền thành phố Hành Dương — 南岳衡山 · Bách khoa Baidu — 衡山 · Hồ Nam nhật báo trực tuyến — 禅在原野，禅在山岳，禅在城市｜湖南的法脉奔流不息