Nhật Khách Tắc: thành phố 3.800 mét và con đường lên trại căn cứ Everest

Nhật Khách Tắc: thành phố 3.800 mét và con đường lên trại căn cứ Everest

Phần lớn người tới Everest từ phía Tây Tạng đều ngủ một đêm ở Nhật Khách Tắc mà không biết mình đang ở thành phố lớn thứ hai của Tây Tạng. Nhật Khách Tắc nằm ở độ cao khoảng 3.840 mét, cách Lhasa chừng 280 ki-lô-mét về phía tây nam, và là điểm dừng bắt buộc trên mọi hành trình chạy về phía đỉnh cao nhất thế giới: đây là thành phố đáng kể cuối cùng trước khi đường bắt đầu leo qua những con đèo cao. Người ta gọi nó bằng đúng biệt danh ấy — Cửa ngõ vào Everest.

Một thành phố ở ngã ba hai con sông

Nhật Khách Tắc (日喀则, tên tiếng Tạng là Xigazê) nằm đúng chỗ sông Nyang Chu gặp dòng Yarlung Tsangpo, con sông lớn nhất của cao nguyên. Độ cao các nguồn ghi hơi khác nhau, dao động khoảng 3.836 tới 3.850 mét. Trung tâm hành chính là quận Samzhubzê. Về mặt hành chính, đây là một địa cấp thị có diện tích tới 182.000 ki-lô-mét vuông — rộng hơn cả nước Campuchia — và bao gồm cả nửa phía Trung Quốc của đỉnh Everest.

Theo tổng điều tra dân số năm 2020, Nhật Khách Tắc có 798.153 cư dân, trong đó người Tạng chiếm 93,77 phần trăm, người Hán chiếm 5,32 phần trăm. Phần lớn dân cư sống ở nông thôn: chỉ 23,09 phần trăm sống ở đô thị. Mãi tới ngày 18 tháng mười hai năm 2014, địa khu Nhật Khách Tắc mới được nâng thành địa cấp thị, là địa cấp thị thứ hai của Khu tự trị Tây Tạng sau Lhasa. Lịch sử định cư ở đây lâu hơn nhiều: từ thế kỷ thứ tám, sau khi nhà vua Trisong Detsen lập tu viện Samye và tiên đoán Lhasa sẽ thành trung tâm của cao nguyên tuyết, tiếp theo là Nhật Khách Tắc; đến thế kỷ thứ mười một, dưới thời phái Sakya, vùng này bắt đầu đô thị hoá.

Tu viện Tashilhunpo: nơi đặt bài vị Ban Thiền Lạt Ma

Lý do du khách dừng lại Nhật Khách Tắc lâu hơn một đêm thường nằm ở một công trình: tu viện Tashilhunpo (扎什伦布寺), tên tiếng Tạng nghĩa là "chỗ hội tụ mọi may mắn và hạnh phúc", thường được dịch thoát là "đống vinh quang". Tu viện toạ lạc trên một quả đồi ở trung tâm thành phố, dưới chân là núi Drolmari. Tu viện do Gendun Drup — người về sau được công nhận là Đạt Lai Lạt Ma thứ nhất — sáng lập năm 1447, và từ đó là toà ngồi truyền đời của các Ban Thiền Lạt Ma, vị lãnh đạo tinh thần cao thứ hai của phái Cách Lỗ trong Phật giáo Tây Tạng. Trong thời cực thịnh, tu viện có hơn bốn nghìn tăng sĩ; hiện nay đây vẫn là một trong những tu viện hoạt động mạnh nhất Tây Tạng, và một phần đã mở cửa cho khách từ đầu thập niên 1980.

Hai thứ thường để lại ấn tượng nhất với người tới thăm. Thứ nhất là điện Di Lặc, trong đó có tượng Phật Di Lặc — vị Phật tương lai — bằng đồng mạ vàng, cao khoảng 26 mét, thuộc nhóm lớn nhất cùng loại trên thế giới. Thứ hai là các bảo tháp an trí nhục thân của các Ban Thiền Lạt Ma, được dát vàng và gắn đá quý. Quần thể xây dọc theo sườn đồi nên đi hết phải leo bộ liên tục, cần chừng hai tiếng.

Về lịch sử tu viện, có một chi tiết ít người nhắc: năm 1791, quân vương quốc Gorkha từ Nepal tràn sang chiếm Nhật Khách Tắc và cướp phá Tashilhunpo. Liên quân Tạng và quân nhà Thanh sau đó đánh đuổi được, truy tới tận ngoại vi Kathmandu, và buộc phía Gorkha cam kết giữ hoà bình cùng trả lại những gì đã cướp. Cũng nên nhớ một chi tiết quyền lực: dù các Ban Thiền Lạt Ma có quyền quản lý về mặt đời sống ở ba khu nhỏ, họ không cai quản thị trấn Nhật Khách Tắc; thị trấn do một viên chức gọi là dzongpön do Lhasa bổ nhiệm. Tách bạch hai thứ ấy là chìa khoá để hiểu chính trị Tây Tạng giai đoạn đó.

Shigatse Dzong và vòng đi bộ lễ xung quanh thành

Trên một quả đồi khác trong thành phố, phía đối diện tu viện, có pháo đài Nhật Khách Tắc, tên địa phương là Samdruptse Dzong. Pháo đài đầu tiên được dựng từ thế kỷ 14, từng là nơi ở của vua Tạng và sau đó là trụ sở quan lại; công trình cũ đã bị phá huỷ và phần nhìn thấy ngày nay được phục dựng, giống với công trình dân tộc được xây lại ở quy mô tương tự tại Gyantse. Từ trên pháo đài nhìn xuống thấy toàn cảnh thành phố trải dài trên thung lũng sông, phía sau là các dãy núi trọc nâu — một điểm chụp ảnh đẹp mà ít khách ghé vì phần lớn chỉ tới rồi đi.

Cách trải nghiệm chậm hơn là đi vòng theo tuyến lễ đường quanh tu viện Tashilhunpo, gọi là lingkhor, theo chiều kim đồng hồ như người hành hương, sáng sớm. Cũng trong thành phố có tường thangka lớn — một bức tường đá cao trên sườn đồi dùng để treo bức thangka khổng lồ bằng vải trong các dịp lễ của tu viện. Một tuyến đi bộ khoảng ba ki-lô-mét từ tu viện về trung tâm đi qua tường thangka, phế tích pháo đài và một khu chợ ngoài trời.

Đường lên Everest: 250 tới 300 ki-lô-mét

Từ Nhật Khách Tắc, quãng đường tới trại căn cứ phía bắc của Everest dài khoảng 250 đến 300 ki-lô-mét tuỳ tuyến, và mất một ngày đi đường có dừng ngắm. Có hai cách đi. Tuyến đường Hữu nghị chạy qua Gyantse là tuyến đẹp: từ Lhasa sang, đường đi qua đèo Kamba La với điểm ngắm hồ Yamdrok màu ngọc, qua sông băng Karola, rồi tới cố đô Gyantse với pháo đài cổ trước khi tới Nhật Khách Tắc. Tuyến thứ hai chạy thẳng theo thung lũng Yarlung Tsangpo, nhanh hơn và thường được dùng cho chiều về. Sau Nhật Khách Tắc, đường tiếp tục qua Shegar — còn gọi là Tân Định Nhật — rồi vào Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Everest, nơi đường bắt đầu leo qua các đèo trên 5.000 mét. Mùa đi đáng tin nhất cho tầm nhìn là cuối tháng tư tới đầu tháng sáu và tháng chín, tháng mười, khi trời quang và các đèo cao ổn định.

Trại căn cứ phía bắc: con số 5.150 mét và giới hạn từ 2018

Trại căn cứ thực sự của các đoàn leo núi nằm ở phía bắc, trên đất Trung Quốc, tại đầu cuối sông băng Rongbuk, cao khoảng 5.150 mét. Phía Nepal có trại căn cứ riêng ở sườn nam, và đây là điểm dễ nhầm nhất: hai trại cách nhau cả ngọn núi. Điểm ngắm dành cho khách phổ thông ở phía bắc cao khoảng 5.150 đến 5.200 mét, và đây hiện là điểm gần Everest nhất mà người không có giấy phép leo núi được phép tới. Một điểm quan trọng khác: từ một điểm tập kết gần đó, xe cá nhân không được chạy tới sát điểm ngắm, khách phải chuyển sang xe buýt sinh thái cho đoạn cuối.

Chuyện giới hạn bắt đầu từ cuối năm 2018. Ngày 5 tháng mười hai năm đó, Cơ quan quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Everest thuộc Tây Tạng ra thông báo rằng theo Quy chế bảo vệ khu bảo tồn của nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa, khu vực bảo vệ trọng yếu nằm sâu hơn tu viện Rongbuk sẽ đóng với khách du lịch. Thông báo này từng bị nhiều hãng tin nước ngoài diễn giải thành "Trung Quốc đóng trại căn cứ Everest", và chính các đơn vị lữ hành Tây Tạng đã lên tiếng đính chính rằng không có chuyện đóng hoàn toàn. Cách hiểu đúng là: khách bị đẩy lùi lại một quãng không quá bốn ki-lô-mét, và khu trại lều dành cho khách được chuyển về khu vực tu viện Rongbuk — tức vẫn nhìn được mặt bắc của Everest, chỉ là từ gần hơn một chút về phía bắc. Vùng lều ấy hoạt động từ khoảng tháng năm tới tháng mười rồi đóng vì tuyết. Muốn đi xa hơn điểm ngắm dành cho khách, phải có giấy phép leo núi hoặc đi bộ đường dài riêng, và chi phí giấy phép leo núi lên tới hàng nghìn đô-la Mỹ.

Tu viện Rongbuk: ngôi tu viện cao nhất thế giới

Ngay dưới điểm ngắm, ở cuối thung lũng Dzakar Chu, có tu viện Rongbuk. Đây được xem là tu viện ở độ cao lớn nhất thế giới. Con số độ cao không thống nhất giữa các nguồn: Wikipedia ghi 4.980 mét, một số đơn vị lữ hành ghi 5.050 mét, có nguồn ghi 5.154 mét. Tu viện thuộc phái Ninh Mã. Wikipedia ghi tu viện được lập năm 1902 bởi Ngawang Tenzin Norbu; một số tài liệu khác cho rằng vị trí này đã có nơi tu hành trước đó, và người viết chưa đối chiếu được hai hướng này với nhau. Tu viện có một đặc điểm ít gặp: tăng và ni cùng sống và tu trong một cơ sở.

Với lịch sử leo núi, Rongbuk là một điểm mốc. Với người Sherpa ở sườn nam Everest, đây là nơi hành hương quan trọng, tới được sau vài ngày đi bộ qua đèo Nangpa La. Các đoàn thám hiểm Anh trong thập niên 1920 và 1930 đều tới đây sau hành trình năm tuần từ Darjeeling; phần lớn các đoàn leo Everest bằng mặt bắc, kể cả hôm nay, đặt trại căn cứ cách tu viện khoảng tám ki-lô-mét về phía nam, ở đầu cuối sông băng Rongbuk. John Noel, một trong những nhà thám hiểm Anh đầu tiên nhìn thấy mặt bắc từ đây, mô tả khung cảnh ấy như một kiến trúc sư khổng lồ nào đó đã dựng một đại sảnh dẫn tới ngọn núi.

Đỉnh Everest: con số đã thay đổi

Trong nhiều thập kỷ, chiều cao quen thuộc của Everest là 8.848 mét, do Cơ quan Khảo sát Ấn Độ đo năm 1954. Năm 2005, Trung Quốc công bố kết quả đo lại là 8.844,43 mét — đo tới mặt đá chứ không tính lớp tuyết trên đỉnh. Mãi tới ngày 8 tháng mười hai năm 2020, Trung Quốc và Nepal mới cùng công bố một con số thống nhất: 8.848,86 mét. Tên quốc tế Everest lấy từ tên một viên chức khảo sát người Anh; tên tiếng Tạng là Chomolungma, nghĩa là "nữ thần mẹ của thế giới", và tên tiếng Trung là Châu Mục Lãng Mã phong.

Ai được lên, ai không

Có ba loại giấy phép mà khách nước ngoài cần để tới được khu vực Everest ở Tây Tạng: giấy phép du lịch Tây Tạng, giấy phép đi lại của người nước ngoài, và giấy phép khu vực hạn chế Everest. Cả ba đều phải xin qua một đơn vị lữ hành Trung Quốc được cấp phép; khách nước ngoài không được tự đi Tây Tạng, không được tự xin giấy phép. Giấy phép khu vực hạn chế có giá khoảng 200 tới 400 nhân dân tệ một người, tách khỏi vé vào khu bảo tồn khoảng 180 nhân dân tệ. Ngoài ra, Tây Tạng đóng cửa với khách nước ngoài trong một số giai đoạn, trong đó có khoảng thời gian quanh ngày 10 tháng ba hằng năm và các dịp chính trị nhạy cảm, và việc đóng mở có thể xảy ra không báo trước. Vì vậy, đi Everest từ phía Tây Tạng không phải chuyện tự sắp xếp — nó là một chuyến đi có tổ chức, có hướng dẫn viên, và có thể bị hoãn vì lý do ngoài ý muốn của khách.

Về mặt sức khoẻ, cần nhớ rằng đêm ngủ gần Rongbuk là ngủ ở độ cao trên 4.900 mét, tức cao hơn đỉnh Phan-xi-păng gần bốn lần. Theo các đơn vị lữ hành, cách an toàn nhất là chia hành trình cho cơ thể quen dần: vài ngày ở Lhasa, rồi Gyantse, rồi Nhật Khách Tắc, rồi mới lên trại căn cứ. Đi thẳng từ Lhasa lên 5.000 mét là cách tự chuốc lấy say độ cao. Mùa cao điểm là tháng tư tới tháng sáu và tháng chín, tháng mười; tháng bảy, tháng tám là mùa mưa, mây gần như che kín đỉnh và đường có thể bị hạn chế.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Shigatse · Wikipedia tiếng Anh — Tashi Lhunpo Monastery · Wikipedia tiếng Anh — Rongbuk Monastery · Tibet Trails — Shigatse Travel Guide: Tashilhunpo and the Road to Everest · Tibet Trails — Everest Base Camp Tibet: The Complete Visitor's Guide · Easy Tour China — Tibet Everest Base Camp · Explore Tibet — Rectified News for "China closes its Everest Base Camp for tourists" · Himalaya Trekking Nepal — Everest North Base Camp: Tibet Side Guide, Cost, and Permits