Đại Túc Thạch Khắc và Chu Dị: năm ngọn núi đá chạm suốt bốn trăm năm

Một quần thể đá nằm rải khắp một quận

Đại Túc là một quận ở phía tây thành phố Trùng Khánh, cách trung tâm hơn năm mươi ki-lô-mét. Điều đầu tiên cần hiểu là "Đại Túc Thạch Khắc" không phải một ngọn núi hay một hang đá, mà là tên gọi chung cho toàn bộ tượng chạm trên vách đá trong địa giới quận. Theo số liệu được công bố, cả quận có 75 điểm đã được xếp hạng di tích, hơn năm vạn pho tượng và hơn mười vạn chữ khắc kèm theo. Các con số trong tài liệu không hoàn toàn giống nhau: một số nguồn ghi 141 điểm chạm khắc, một số khác ghi 75 điểm được bảo vệ — khác nhau chủ yếu vì cách đếm.

Trong số đó, năm điểm tập trung và nổi tiếng nhất được gọi là "ngũ sơn": Bảo Đỉnh Sơn, Bắc Sơn, Nam Sơn, Thạch Môn Sơn và Thạch Triện Sơn.

Bắc Sơn: nơi bắt đầu, năm 892

Năm 892, tướng Vi Quân Tĩnh — người giữ chức thứ sử Xương Châu — cho đục pho tượng đầu tiên trên vách núi Long Cương ngay phía bắc thành. Ông vừa đắp đồn luỹ vừa cho tạc tượng Tỳ Sa Môn Thiên Vương, và theo cách các nhà nghiên cứu lý giải thì đó là hành động chuộc lỗi sau những trận đánh. Từ đó, quan lại, thân hào và tăng ni trong vùng tiếp tục đục thêm. Bắc Sơn hiện có khoảng 290 cụm tượng, trải từ cuối Đường qua Ngũ Đại tới Nam Tống, kéo dài hơn bốn trăm năm.

Điểm đáng xem nhất ở Bắc Sơn là hang Chuyển Luân Tạng Kinh, đánh số 136 — một khối chạm mô phỏng tủ kinh xoay được — và pho Số Châu Thủ Quan Âm mà giới nghiên cứu thường gọi là "Vệ nữ phương Đông" vì dáng đứng và nét mặt.

Bảo Đỉnh Sơn: bảy mươi năm của một nhà sư

Bảo Đỉnh Sơn nằm cách trung tâm quận khoảng mười lăm ki-lô-mét về phía đông bắc. Từ năm 1174 tới năm 1252, nhà sư Triệu Trí Phượng cùng học trò quyên góp và đục tượng gần như liên tục, tạo nên một khu tượng có bố cục thành hệ thống chứ không rời rạc. Vách chính dài khoảng 500 mét, uốn thành hình chữ U.

• Quan Âm nghìn tay — pho tượng được xem là lớn nhất loại này ở Trung Quốc, với 1.007 bàn tay trải trên vách rộng khoảng 88 mét vuông, theo số liệu công bố sau đợt trùng tu hoàn tất năm 2015.
• Tượng Phật nằm dài 31 mét — mô tả cảnh nhập niết bàn; tượng không nằm ngang hoàn toàn mà hơi nghiêng, phần lớn thân tượng đục ngay từ khối đá tại chỗ.
• Đồ Lục Đạo Luân Hồi — bánh xe sáu nẻo với trục giữa là hình người, dựng ở mặt vách chính; đây là một trong những hình khắc được chụp nhiều nhất.

Ngoài ra còn có Mục Ngưu Đồ — mười bức chăn trâu tượng trưng cho các bước tu tập — Hoa Nghiêm Tam Thánh, động Viên Giác, chùa Thánh Thọ và bảo tàng Đại Túc Thạch Khắc nằm ngay trong khu.

Chu Dị — vùng đất mà sử chép là Xương Châu

Phần lớn du khách tới Đại Túc chỉ để xem tượng, nhưng đường vào quận này đi qua một câu chuyện hành chính dài bốn trăm năm. Vùng đất quanh Đại Túc thời Đường mang tên châu trị — trong bài này gọi theo âm Hán-Việt là Chu Dị, còn phần lớn tài liệu Trung văn và Việt ngữ viết là Xương Châu, chữ Hán 昌州.

Từ châu trị tới "xứ hải đường có hương"

Năm 758, thời Đường, triều đình lập một châu trị ở vùng này, gồm ba huyện: Xương Nguyên, Tĩnh Nam và Đại Túc. Năm 885, châu trị dời về Đại Túc, và từ đó tới cuối thời Nam Tống, Đại Túc là nơi đặt châu trị — hơn ba trăm chín mươi năm, cũng đúng là khoảng thời gian toàn bộ năm ngọn núi tượng được đục. Đây là mối nối trực tiếp giữa tên gọi hành chính và quần thể tượng.

Vùng này còn một tên gọi khác: "xứ hải đường có hương". Hải đường thường không có mùi, nhưng theo sách cổ, hải đường trồng ở châu trị này lại thơm; sách Hải Đường Ký của Thẩm Lập đời Tống chép rằng trong thành Đại Túc xưa có gác Hương Phi, và đất ấy được gọi là "hải đường hương quốc". Một số tài liệu còn dẫn sách Bách Hoa Phổ đời Đường nói hải đường vùng Tây Thục — Xương Châu là thứ "có hương, có quả". Chuyện đúng tới đâu thì khó kiểm chứng, nhưng cái tên thì ở lại trên bản đồ.

Ngày nay, phần "thành cổ" của câu chuyện ấy được dựng lại thành một khu phố mang tên Thành cổ Xương Châu: dãy phố theo phong cách Tống với cổng thành, nha môn, lầu hát, miếu và một bảo tàng nhỏ, mở cửa miễn phí. Cần nói rõ đây là công trình được xây mới trong thập niên 2010, không phải di tích còn nguyên. Giá trị của nó nằm ở chỗ giải thích bối cảnh: vì sao người ta đục tượng ở đây, vào lúc nào và với ai.

Đi lại, giá vé và mấy điều nên biết

Giá vé theo các nguồn bán vé năm 2025: Bảo Đỉnh Sơn 115 nhân dân tệ mùa cao điểm và khoảng 100 tệ mùa thấp điểm; Bắc Sơn 70 tệ, mùa thấp điểm có nơi ghi 50 tới 60 tệ; vé gộp hai nơi 140 tệ, mùa thấp điểm khoảng 120 tệ. Xe nội khu ở Bảo Đỉnh Sơn khoảng 15 tệ. Một số tài liệu cũ vẫn ghi giá cũ cao hơn — 135 tệ cho Bảo Đỉnh Sơn và 170 tệ cho vé gộp — đây là những con số đã lỗi thời.

Giờ mở cửa cũng khác nhau giữa hai điểm: Bảo Đỉnh Sơn từ 8 giờ 30 tới 18 giờ, ngừng nhận khách khoảng 16 giờ 30; Bắc Sơn từ 9 giờ tới 18 giờ. Mùa đông đóng cửa sớm hơn chừng 30 phút. Cả hai đều yêu cầu đặt vé trước theo tên qua kênh chính thức; mùa cao điểm nên đặt trước một tới hai ngày, dịp lễ thì sớm hơn.

Lịch trình thường được chọn là một ngày: buổi sáng xem Bảo Đỉnh Sơn (khoảng hai tiếng rưỡi, gồm cả bảo tàng), ăn trưa ở thành phố Đại Túc, buổi chiều xem Bắc Sơn (khoảng một tiếng). Hai điểm cách nhau chừng mười lăm tới hai mươi ki-lô-mét và không có xe buýt thuận tiện, nên taxi là cách phổ biến nhất. Tàu cao tốc dừng ở ga Đại Túc Nam, từ ga vào khu Bảo Đỉnh Sơn khoảng ba mươi phút xe.

Một điểm nên cân nhắc trước khi đi: ba khu Nam Sơn, Thạch Môn Sơn và Thạch Triện Sơn trước đây phần lớn không mở cho khách; từ năm 2024 chúng được đưa trở lại diện mở cửa, có nơi theo nhóm hoặc theo giờ. Nếu muốn đi đủ "ngũ sơn", cần ít nhất một ngày rưỡi và nên hỏi trước ở quầy thông tin — đây là chỗ mà nhiều bài viết trên mạng bỏ sót.

Thời tiết: Đại Túc thuộc vùng nóng ẩm Tứ Xuyên – Trùng Khánh, mùa hè nóng và mưa nhiều, tháng 10 tới tháng 11 là dễ chịu nhất. Tượng nằm ngoài trời hoặc dưới mái đá, nên ngày mưa lớn có thể phải hoãn; ngược lại, buổi sáng sớm nắng xiên là lúc thấy rõ nhất các đường chạm.

Nguồn: Chính quyền nhân dân quận Đại Túc — 石刻文化 · Wikipedia tiếng Trung — 大足石刻 · Cục Di sản văn hoá Trùng Khánh — 大足石刻景区 · Tân Lãng (sina.cn) — 大足石刻门票怎么抢 · Hoa Long Võng — 大足区生态文化旅游精品线路