Bắc Kinh và vườn Viên Minh: phế tích của khu vườn đẹp nhất

Vườn Viên Minh là gì

Vườn Viên Minh — tiếng Trung viết 圆明园, đọc là Viên Minh Viên — là khu vườn cung điện của nhà Thanh, nay thuộc quận Hải Điến, phía tây bắc trung tâm Bắc Kinh. Người phương Tây gọi nơi này là Cố Cung mùa hè cũ. Viên Minh là tên của khu vườn chính, nhưng người ta cũng dùng luôn tên đó để gọi cả một quần thể gồm ba khu vườn liền nhau.

Cần nói ngay một chỗ dễ lẫn: vườn Viên Minh và Di Hoà Viên là hai nơi khác nhau. Di Hoà Viên là khu vườn hoàng gia còn khá nguyên vẹn ở tây bắc Bắc Kinh, ngày nay vẫn là điểm tham quan lớn; vườn Viên Minh ở gần đó nhưng đã bị phá huỷ, và cái còn lại hôm nay chủ yếu là phế tích.

Ba khu vườn và hơn một trăm năm xây dựng

Quần thể Viên Minh gồm ba khu: Viên Minh Viên — "vườn sáng đẹp trọn vẹn"; Trường Xuân Viên — "vườn mùa xuân vĩnh cửu"; và Khỉ Xuân Viên — "vườn mùa xuân nở". Cả ba khu liền nhau, hợp lại rộng khoảng 350 héc-ta, tức 3,5 ki-lô-mét vuông.

Để dễ hình dung con số này: diện tích ấy gần gấp năm lần khu Tử Cấm Thành và gần gấp tám lần thành Vatican. Phần diện tích sàn xây dựng khoảng 200.000 mét vuông. Quần thể được xây và mở rộng liên tục trong hơn 150 năm, từ đời Khang Hy qua đời Ung Chính tới đời Càn Long; mỗi đời vua thêm một phần, biến nó thành nơi ở và làm việc của hoàng đế trong phần lớn thời gian chứ không chỉ là nơi nghỉ mát.

Vì quy tụ cả kiến trúc cung đình, vườn cảnh Giang Nam, chùa chiền và cả một khu kiến trúc kiểu Âu, người ta gọi nơi này là "vườn của mọi khu vườn".

Khu kiến trúc kiểu Âu và hai công trình nổi tiếng nhất

Phần khiến Viên Minh khác hẳn các khu vườn khác là khu Tây Dương Lâu — "lầu kiểu Tây Dương", xây trong khoảng giữa năm 1747 và 1759. Khu này do các linh mục dòng Tên người phương Tây làm việc trong triều đình thiết kế, trong đó có hoạ sĩ Lang Thế Ninh và cha Giang Hữu Nhân. Đây là chỗ gặp nhau của kỹ thuật xây dựng châu Âu và thẩm mỹ Trung Hoa.

Trong khu Tây Dương Lâu, hai công trình hay được nhắc nhất là Đại Thuỷ Pháp và Hải Yến Đường.

Đại Thuỷ Pháp — "phép nước lớn" — là hệ thống đài phun nước hoàn thành khoảng năm 1759, đài phun lớn nhất trong khu. Kiến trúc chính là một khối đá lớn hình cổng có tượng đầu sư tử ở giữa phun nước, kèm bảy tầng đĩa nước đổ thành thác. Hôm nay Đại Thuỷ Pháp chỉ còn những trụ đá và vòm đá chạm trổ đứng trơ trên nền gạch — đây là hình ảnh quen thuộc nhất của cả khu phế tích.

Hải Yến Đường là khu nhà có hệ đồng hồ nước mà phần nổi tiếng nhất là mười hai tượng đồng hình đầu con giáp trong mười hai con vật của vòng hoàng đạo: chuột, trâu, hổ, mèo; rồng, rắn, ngựa; dê, khỉ, gà; chó, lợn. Theo thiết kế, mỗi giờ một tượng phun nước từ miệng, đến giờ ngọ thì cả mười hai tượng cùng phun, nhờ đó mà biết giờ. Cũng nên nói rõ chỗ chưa rõ: việc ai là người thiết kế chính xác mười hai tượng này còn được các nguồn trình bày khác nhau, phần lớn ghi công cho Lang Thế Ninh, nhưng mức đóng góp của từng người trong nhóm dòng Tên chưa được xác minh chắc chắn.

Năm 1860: ngọn lửa thiêu rụi cả quần thể

Tháng mười năm 1860, trong Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai, liên quân Anh và Pháp tiến vào Bắc Kinh. Quân đội hai nước cướp phá vườn Viên Minh lấy hết những gì mang nổi, rồi đốt cả quần thể. Việc đốt được lệnh thi hành ngày 18 tháng 10 năm 1860; ngọn lửa cháy liên tục ba ngày ba đêm. Theo ghi chép, khoảng 3.500 lính Anh tham gia châm lửa, và trong hơn một trăm cảnh vườn, chỉ khoảng mười sáu cảnh còn sót lại phần nào.

Mười hai tượng đầu con giáp ở Hải Yến Đường nằm trong số những thứ bị cướp khỏi vườn. Đây là lý do vì sao câu chuyện về mười hai chiếc đầu đồng này gắn chặt với ký ức về năm 1860.

Sau đó, quần thể còn tiếp tục hư hại. Nhiều nỗ lực cho tu sửa từ đời Hàm Phong, đời Đồng Trị không đi tới đâu, và đến năm 1900 khi liên quân tám nước vào Bắc Kinh, phần còn lại lại bị phá tiếp, gạch đá bị lấy đi dùng cho việc khác.

Phế tích hôm nay

Ngày nay phần lớn khu Viên Minh là phế tích và cây xanh, được quản lý thành công viên di tích. Khu Tây Dương Lâu — nơi có Đại Thuỷ Pháp — là chỗ tập trung nhiều di tích nhất, gồm hơn mười công trình và cảnh như Hiệp Kỳ Thú, Hải Yến Đường, Đại Thuỷ Pháp, Phương Ngoại Quán và Viễn Doanh Quán.

Việc đưa các tượng đầu con giáp trở về là một câu chuyện còn tiếp diễn. Đến nay, một số đầu đồng đã về Trung Quốc và được đặt ở các bảo tàng: đầu trâu, đầu khỉ, đầu hổ, đầu lợn ở Bảo tàng Nghệ thuật Bảo Lợi; đầu chuột và đầu thỏ ở Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc; đầu ngựa được trưng bày trong khu Viên Minh. Số còn lại vẫn ở nước ngoài hoặc chưa rõ địa điểm. Cần lưu ý rằng con số các đầu đã hồi hương thay đổi theo thời gian, nên bất cứ danh sách nào cũng chỉ đúng ở thời điểm được ghi.

Vì sao Viên Minh quan trọng với người Trung Quốc

Với người Trung Quốc, vườn Viên Minh không chỉ là một khu di tích kiến trúc. Đây là nơi để nhớ một biến cố lịch sử: một quần thể đẹp nhất bị cướp và đốt, và những gì còn lại là đá vỡ. Vì thế, đi thăm Viên Minh khác đi thăm một khu vườn còn nguyên vẹn. Người ta thường đi bộ theo lối dẫn qua các nền móng, đọc bảng ghi từng công trình đã từng đứng ở đó, rồi dừng lại lâu nhất ở Đại Thuỷ Pháp — chỗ những trụ đá chạm hoa văn vẫn đứng thẳng trên cỏ, đủ để hình dung quần thể cũ đã lớn tới mức nào.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Old Summer Palace · Wikipedia tiếng Trung — 圆明园 · Kênh du lịch Bắc Kinh (Visit Beijing) — Công viên di tích vườn Viên Minh · Báo Nhân Dân (People's Daily) — Vườn Viên Minh đánh dấu kỷ niệm vụ cướp phá · China Discovery — Hướng dẫn tham quan công viên vườn Viên Minh