Khúc Phụ và Tam Khổng: đi qua bốn lớp cổng tới nhà của Khổng Tử

Thành phố nhỏ và ba khu di sản nằm trong hai ki-lô-mét

Khúc Phụ nằm ở phía tây nam tỉnh Sơn Đông, thuộc thành phố Tế Ninh, cách Tế Nam khoảng 130 ki-lô-mét. Đây là quê hương của Khổng Tử, người sống từ năm 551 tới năm 479 trước Công nguyên. Ba khu di sản — miếu Khổng Tử, phủ họ Khổng và nghĩa trang dòng họ Khổng — được UNESCO ghi vào danh sách di sản thế giới năm 1994, và người Trung Quốc gọi gộp ba nơi là "Tam Khổng".

Cách sắp xếp ba khu theo một trình tự khá rõ: miếu để thờ, phủ để ở, lâm để chôn. Cả ba nằm trong bán kính khoảng hai ki-lô-mét quanh trung tâm thành phố cũ, nên chỉ cần đi bộ hoặc đi xe đạp là đủ.

Miếu Khổng Tử: từ ngôi nhà thành ngôi miếu

Năm 478 trước Công nguyên, một năm sau khi Khổng Tử mất, công tước Ai nước Lỗ cho lập miếu thờ ngay tại nhà cũ của ông. Qua hai nghìn năm, các triều đại cứ mở rộng thêm, và phần lớn kiến trúc còn lại tới nay là của đời Minh và đời Thanh. Khu miếu rộng khoảng 327 mẫu, tức hơn 21 vạn mét vuông, xếp thành chín lớp sân theo trục bắc – nam, với hàng trăm gian nhà và hơn năm mươi cổng nối tiếp nhau.

Kiến trúc trung tâm là điện Đại Thành. Số đo không thống nhất giữa các nguồn: phần lớn tài liệu ghi điện cao 24,8 mét, mặt rộng 45,7 mét, sâu 24,9 mét; một số nguồn khác ghi cao gần 32 mét, rộng 54 mét, sâu 34 mét. Đây là chỗ nên nói rõ là chưa thống nhất. Điều chắc chắn là điện nằm trong nhóm ba ngôi điện gỗ lớn nhất còn lại của Trung Quốc, cùng với điện Thái Hoà ở Tử Cấm Thành và điện Thiên Huống ở Đại Miếu Thái Sơn.

Nét đáng xem nhất nằm ở hàng cột mặt tiền: các cột đá chạm nổi hình rồng, mỗi cột làm từ một khối đá nguyên, cao khoảng 6 mét. Các nguồn cũng không khớp nhau ở số lượng — nhiều tài liệu nói mười cột ở hành lang trước, một số nguồn ghi tổng cộng 28 cột đá. Trong miếu còn giữ khối bia và đá khắc chữ từ đời Hán, Ngụy trở đi, cùng bộ "Thập tam kinh" khắc đá thời Thanh — một trong những kho chữ khắc lớn nhất còn lại.

Phủ họ Khổng: nơi ở của hậu duệ

Sát miếu là phủ họ Khổng, dinh thự của con cháu Khổng Tử. Từ đời Tống, triều đình phong cho trưởng tộc họ Khổng tước hiệu "Diễn Thánh Công", truyền qua nhiều đời; tước hiệu này chỉ chấm dứt ở thế kỷ 20. Phủ rộng khoảng 240 mẫu, tức chừng 16 vạn mét vuông, với hơn 460 gian, chia làm hai phần rõ rệt: phía trước là nơi làm việc và tiếp khách theo nghi thức quan lại, phía sau là nhà ở của gia đình. Cách chia "tiền nha hậu trạch" này khiến phủ vừa giống công đường, vừa giống một ngôi nhà lớn.

Trong phủ còn lưu một số vật dụng và sách của dòng họ, cùng các bộ y phục và nghi trượng dùng trong lễ tế. So với miếu, phủ ít khách hơn và cũng ít bị sửa sang, nên dễ thấy hơn cái không khí của một gia đình sống ở đây liên tục qua nhiều thế kỷ.

Khổng Lâm: khu mộ của một dòng họ sống hai mươi lăm thế kỷ

Khổng Lâm, còn gọi là "Chí Thánh Lâm", là nghĩa trang của Khổng Tử và con cháu. Khu này rộng khoảng 3.000 mẫu, tương đương gần 200 héc-ta, và được xem là khu mộ gia đình lớn nhất, còn nguyên vẹn nhất của Trung Quốc. Tường bao quanh dài khoảng 7 ki-lô-mét. Trong khu có hàng vạn cây, phần lớn là cây bách và cây tùng già; một số cây được cho là đã vài trăm năm tuổi, và chính vì thế mà Khổng Lâm được ví như một khu rừng hơn là một nghĩa trang.

Mộ Khổng Tử nằm ở giữa khu, đắp cao khoảng 6,2 mét, đường kính chừng 18 mét, trước mộ có bia đời Minh khắc dòng chữ dài tước hiệu mà các triều đại sau này truy tặng ông. Lối vào khu mộ có hàng tượng đá và cột đá dựng hai bên, cùng cây cầu bắc qua con mương nhỏ. Cạnh đó là nơi được cho là chỗ học trò Tử Cống dựng lều chịu tang thầy suốt sáu năm — câu chuyện này thuộc phần truyền thuyết về học trò của Khổng Tử, không phải ghi chép chắc chắn về một sự kiện xây dựng.

Đi lại và vài con số thực tế

Vé vào từng điểm: miếu Khổng Tử 80 nhân dân tệ, phủ họ Khổng 60 tệ, Khổng Lâm 10 tệ; vé gộp ba nơi là 140 tệ và rẻ hơn mua lẻ. Người trên 60 tuổi và một số đối tượng theo quy định được miễn vé, học sinh được giảm nửa giá. Giờ mở cửa đổi theo mùa: từ tháng 3 tới tháng 10 là 8 giờ tới 17 giờ 30, mùa còn lại 8 giờ 30 tới 17 giờ, và đều ngừng nhận khách trước khi đóng cửa khoảng nửa giờ. Một số nguồn ghi giờ mở cửa muộn hơn (tới 18 giờ), nên tốt nhất là tra lại thông báo của ban quản lý trước khi đi.

Thứ tự đi thường được chọn là miếu trước, phủ sau, nghĩa trang cuối cùng, vì miếu đông nhất vào buổi sáng. Riêng Khổng Lâm rộng và nhiều cây, có thể đi xe điện trong khu; nếu đi bộ hết thì mất khoảng một tiếng rưỡi. Khúc Phụ có ga tàu cao tốc riêng, cách trung tâm khoảng mười lăm phút xe; từ Tế Nam đi tàu cao tốc mất chừng bốn mươi phút, từ Bắc Kinh khoảng hai tiếng rưỡi.

Một dịp đáng cân nhắc: lễ tế Khổng Tử lớn được tổ chức hằng năm vào ngày 28 tháng 9, có nghi trượng và nhạc lễ; nếu đi đúng ngày này thì nên đặt vé và phòng sớm, vì cả thành phố chật hơn ngày thường rất nhiều. Ngoài ra, giữa trưa mùa hè ở Sơn Đông nắng gắt và ít bóng râm trong các sân miếu, nên đi sớm vẫn dễ chịu hơn.

Nguồn: UNESCO World Heritage Centre — Temple and Cemetery of Confucius and the Kong Family Mansion in Qufu · Bách khoa Baidu — 曲阜孔庙 · Wikipedia tiếng Trung — 三孔 · Ctrip — 曲阜三孔景区门票 · LoongWander — 曲阜三孔景区