Nhà vây long ốc ở Mai Châu: nửa vòng cung ôm trọn một dòng họ

Mai Châu — nơi người Khách Gia dừng chân

Mai Châu nằm ở đông bắc tỉnh Quảng Đông, chỗ giáp ranh ba tỉnh Quảng Đông, Phúc Kiến và Giang Tây. Thành phố này được gọi là thủ đô Khách Gia của thế giới, và là nơi tập trung đông nhất những người Khách Gia — một nhóm Hán nhân mà tổ tiên vốn ở vùng Trung Nguyên, đã nam tiến qua nhiều đợt lớn trong các triều Tấn, Đường, Tống, Minh. Mai Châu không phải điểm dừng đầu tiên của họ, nhưng là một trong những nơi họ ở lại lâu nhất, và cũng là nơi họ đi ra thế giới: từ đây, người Khách Gia toả sang Đông Nam Á, châu Đại Dương và nhiều nơi khác.

Mai Châu được công nhận là thành phố lịch sử và văn hoá quốc gia. Nơi đây còn là quê hương của Diệp Kiếm Anh và của Hoàng Tuân Hiến, nhà cải cách cuối thời Thanh, người đưa thơ và ngoại giao Trung Quốc sang một cách nhìn mới. Nhưng dấu vết đậm nhất của người Khách Gia ở Mai Châu không nằm ở nhà lưu niệm danh nhân, mà nằm rải rác trên các sườn đồi: hàng nghìn ngôi nhà lớn xây bằng đất và ngói, mỗi ngôi từng là nơi ở của cả một dòng họ.

Kiểu nhà riêng của người Khách Gia ở Quảng Đông

Người Khách Gia ở Phúc Kiến nổi tiếng với nhà đất tròn gọi là thổ lâu. Ở Quảng Đông, nhất là vùng Hưng Ninh và Mai Huyện, họ phát triển một kiểu nhà khác tên là vây long ốc 圍龍屋, nghĩa đen là nhà quây rồng. Đây cũng là kiểu nhà gắn với cái tên Mai Châu hơn cả. Từ "vây" là quây lại, "long" là rồng, "ốc" là nhà. Tên gọi mô tả đúng hình dáng: những dãy nhà phụ phía sau xếp thành hình cung, cuộn quanh ngôi nhà chính như một con rồng đang cuộn mình.

Kiểu nhà này có từ đời Đường, đời Tống, nhưng phát triển mạnh vào đời Minh và đời Thanh. Theo các nhà nghiên cứu, những ngôi vây long ốc sớm nhất còn biết ở vùng Mai Châu là nhà cũ của Thái Mông Cát ở huyện Mai, cuối đời Nam Tống, và ngôi Đông Thăng vi ở Hưng Ninh đời Nguyên; số còn lại đến nay phần lớn là nhà đời Thanh và đời Dân Quốc. Kết cấu cơ bản nhất được mô tả là hai đường, hai hoành, một vòng long — hai toà nhà dọc trục giữa, hai dãy nhà ngang hai bên, và một lớp nhà cong phía sau. Từ khuôn mẫu đó, người ta mở rộng dần thành ba đường hai hoành một vòng long, rồi ba đường bốn hoành hai vòng long, thậm chí năm vòng. Số lớp vòng và số dãy nhà ngang là thước đo trực tiếp của sự hưng thịnh dòng họ: con cháu đông thì nhà nối dài.

Một căn nhà đọc như bản đồ dòng họ

Để hiểu vây long ốc, nên đi theo trình tự từ ngoài vào. Trước tiên là nửa vòng ao nước hình bán nguyệt nằm ngay trước nhà, người địa phương gọi là đường phong thuỷ hay long trì — ao rồng. Ao không chỉ để cảnh đẹp: nó trữ nước tưới ruộng, nuôi cá, điều hoà nhiệt độ quanh nhà và là nguồn nước chữa cháy. Trong quan niệm phong thuỷ của người Khách Gia, nước là nơi tụ khí của dòng họ và là thứ chủ về tiền của.

Giữa ao và nhà là một khoảng sân rộng lát phẳng gọi là hoà bình, tức sân phơi lúa — nơi phơi thóc, phơi quần áo và cũng là nơi cả họ họp nhau mỗi khi có việc lớn. Vào nhà phải qua một cổng riêng gọi là đấu môn, thường đặt lệch một bên chứ không thẳng trục, vì theo quan niệm phong thuỷ thì cửa lớn không nên nhìn thẳng ra đường.

Thân nhà là phần đường và hoành. Ba toà nhà chính nối nhau trên trục giữa: hạ đường, trung đường và thượng đường. Thượng đường là nơi thờ tổ tiên, trang nghiêm nhất; trung đường dùng để họp việc họ và mở tiệc; hạ đường là nơi đón khách, và cũng là chỗ đặt ban nhạc cùng chỗ ngồi của phu kiệu trong các đám tang, đám cưới. Hai bên trục giữa là các dãy nhà ngang gọi là hoành ốc, chia cho các chi, các nhánh trong họ, mỗi nhánh một dãy.

Phía sau cùng mới là phần làm nên tên gọi của cả ngôi nhà: hoá thai và vây ốc. Hoá thai — còn đọc là hoa thai hay hoa đầu — là một khoảng đất dốc hình bán nguyệt, cao dần về phía sau, nằm giữa nhà chính và lớp nhà cong. Mặt dốc ấy được rải sỏi cuội hoặc trồng cỏ, hoa, tuyệt đối không lát đá hay đổ xi măng, bởi người xây tin rằng làm vậy thì long khí không bị bế tắc mà hoá thành thai, tức sinh sôi. Đây được coi là chỗ đất phong thuỷ quan trọng nhất của cả ngôi nhà. Giữa nhà chính và hoá thai có một rãnh sâu làm ranh giới và để thoát nước, tránh cho nhà chính bị ẩm.

Bọc ngoài hoá thai là lớp vây ốc — dãy nhà hình vòng cung, thường dùng làm bếp, kho, nhà vệ sinh, chuồng lợn, chuồng gà. Chính giữa lớp vòng này, đối diện thẳng với bàn thờ tổ ở thượng đường, là một gian lớn hơn các gian khác một chút gọi là long thính — phòng rồng — dùng để thờ thần và cũng là chỗ cất giữ đồ chung của cả họ.

Hai nửa vòng tròn và chữ "trời tròn đất vuông"

Khi nhìn từ trên cao, vây long ốc hiện ra như hai nửa vòng tròn ghép lại: nửa trước là ao bán nguyệt, nửa sau là hoá thai cùng lớp nhà cong, ở giữa là khối nhà vuông vức. Người Khách Gia đọc hình ấy theo kinh dịch và phong thuỷ: ao nước trũng, thuộc âm; hoá thai cao, thuộc dương; hai nửa âm dương ghép quanh khối nhà vuông thành một thái cực đồ. Nửa vòng ở ngoài ứng với trời tròn, khối nhà vuông ở trong ứng với đất vuông — câu trời tròn đất vuông quen thuộc của người Hán. Mỗi ngôi vây long ốc vì thế không chỉ là một căn nhà mà là một bản tuyên ngôn về trật tự: trật tự của trời đất, của âm dương, và của vai vế trong dòng họ.

Trật tự ấy thể hiện ngay trong cách chia phòng. Thượng, trung, hạ đường và các gian quanh đó dành cho tộc trưởng và bậc trưởng bối. Các dãy hoành ốc chia cho từng chi theo thứ tự. Lớp vây ốc phía sau, khuất và lép vế nhất, là chỗ ở của người giúp việc, chuồng trại và kho. Một người sinh ra trong ngôi nhà ấy, chỉ cần biết mình ở dãy nào, gian nào là đã biết mình đứng ở đâu trong dòng họ.

Ngôi lớn nhất: Nhân Hậu Ôn Công Từ

Ngôi vây long ốc được nhắc nhiều nhất ở Mai Châu là Nhân Hậu Ôn Công Từ, ở thôn Quần Phong, thị trấn Bính Thôn, huyện Mai. Nhà khởi dựng năm 1490, tức năm Hoằng Trị thứ ba đời Minh, đến nay hơn năm trăm năm tuổi. Đây là ngôi vây long ốc duy nhất được đưa vào cuốn sách chuyên khảo về kiến trúc dân cư truyền thống Trung Quốc do Hội Kiến trúc Trung Quốc biên soạn, và được giới nghiên cứu gọi là sách giáo khoa bằng gạch ngói của kiểu nhà này.

Kích thước của nó đủ để hình dung quy mô một dòng họ: nhà dài 87 mét theo hướng bắc nam, rộng hơn 120 mét theo hướng đông tây, tổng diện tích hơn hai vạn mét vuông. Cấu trúc gồm bốn lớp tiến, ba toà đường, tám dãy hoành và ba lớp vòng long. Số phòng, các nguồn chép không khớp nhau: một số bài viết dẫn lời hậu duệ họ Ôn nói ba toà đường có 48 gian, tám dãy hoành mỗi dãy 30 gian thành 240 gian, ba lớp vòng long có 102 gian, cộng lại khoảng 390 gian nhà ở, chưa kể mấy chục gian kho hai bên; trong khi trang thông tin của chính quyền Mai Châu lại ghi cả toà nhà có hơn 480 gian đường và phòng. Vào thập niên 1970, ngôi nhà này từng có hơn 500 người ở cùng lúc.

Một ngôi nhà vừa là pháo đài, vừa là hợp tác xã

Cần nhớ bối cảnh ra đời của kiểu nhà này. Người Khách Gia là dân di cư, đến sau, nên thường phải dựng nhà ở vùng đồi núi, xa trung tâm và phải tự lo an toàn cho mình. Vây long ốc ra đời để trả lời cùng lúc nhiều câu hỏi. Về mặt phòng thủ, một khối nhà lớn quây kín với tường dày, cổng đấu môn và các dãy nhà bao quanh tạo thành một vòng bảo vệ; người ngoài muốn vào phải qua cổng chính. Về mặt kinh tế, ao cá, sân phơi, chuồng trại, bếp nằm ngay trong khuôn viên khiến cả dòng họ gần như tự cấp tự túc: không cần ra khỏi nhà vẫn có lúa, có cá, có rau, có chỗ nuôi lợn gà. Về mặt xã hội, việc cả một họ cùng sống trong một ngôi nhà biến dòng họ thành một đơn vị vừa sản xuất vừa tự trị, có nhà thờ tổ, có kho chung, có người đứng đầu phân xử việc trong họ.

Nhìn từ góc đó, vây long ốc là phiên bản nông nghiệp của một pháo đài — nhưng là pháo đài có nhà thờ tổ ở giữa và ao cá ở trước cửa. Nhiều nhà nghiên cứu nhận xét nó vừa mang dáng dấp nhà quan lại kiểu Trung Nguyên, vừa là sản phẩm thích nghi với khí hậu nóng ẩm và địa hình đồi dốc của miền nam: nhà xây trên sườn dốc, nền sau cao hơn nền trước, hệ rãnh và hoá thai dốc giúp thoát nước mưa rất nhanh.

Hôm nay còn lại gì

Theo số liệu của chính quyền Mai Châu, toàn thành phố hiện còn 4.367 ngôi nhà vây long ốc. Con số này đã giảm nhiều so với trước, vì nhiều ngôi bị bỏ hoang hoặc bị thay bằng nhà bê tông. Vùng tập trung dày nhất là huyện Mai, thành phố Hưng Ninh và huyện Đại Phố.

Mai Châu bảo vệ kiểu nhà này bằng pháp quyền địa phương. Tháng 10 năm 2017, Hội đồng nhân dân thành phố thông qua Quy định bảo vệ nhà vây long ốc của người Khách Gia, được cấp tỉnh phê chuẩn tháng 11 cùng năm và sửa đổi năm 2021. Văn bản này định nghĩa nhà vây long ốc khá chặt: là công trình có phần thân trước gồm đường và hoành tạo thành khối vuông, phần sau gồm hoá thai và vây ốc tạo thành nửa vòng tròn, tổng thể hình trước vuông sau tròn, hợp với sân phơi và ao bán nguyệt phía trước thành một khối hình bầu dục. Thành phố cũng đang xúc tiến đưa vây long ốc vào danh mục di sản thế giới.

Về bảo tồn văn hoá rộng hơn, từ tháng 5 năm 2010, khu vực Mai Châu được lập làm khu thí điểm bảo vệ sinh thái văn hoá cấp quốc gia dành cho văn hoá Khách Gia, phủ toàn bộ 8 đơn vị hành chính cấp huyện của thành phố với diện tích khoảng 15.800 ki-lô-mét vuông. Năm 2023, khu này chính thức trở thành khu bảo vệ sinh thái văn hoá cấp quốc gia đầu tiên của Quảng Đông.

Du khách đến Mai Châu hôm nay có thể vào thăm nhiều ngôi vây long ốc đang mở cửa, trong đó có những ngôi vẫn có người ở. Cùng chuyến đi, người ta thường ăn gà bọc muối, thịt kho cải muối khô và đậu phụ nhồi. Nhưng phần thú vị nhất vẫn là đi bộ một vòng quanh ngôi nhà: từ ao nước, qua sân phơi, qua cổng lệch, vào chính đường thờ tổ, vòng ra sau theo con dốc rải sỏi, rồi men theo dãy nhà cong — để hiểu rằng mỗi bước chân ở đây đều đã được người xưa tính trước.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Nhà vây long ốc · Wikipedia tiếng Việt — Người Khách Gia · Cổng thông tin thành phố Mai Châu — Kiến trúc nhà ở Khách Gia · Chính phủ nhân dân tỉnh Quảng Đông — Quy định bảo vệ nhà vây long ốc của người Khách Gia thành phố Mai Châu · Bộ Văn hoá và Du lịch Trung Quốc — Mai Châu trở thành khu bảo vệ sinh thái văn hoá cấp quốc gia đầu tiên của Quảng Đông