Bắc Kinh và Thập Sát Hải: ba hồ nước của một thời Đại Vận Hà

Thập Sát Hải là gì

Thập Sát Hải — người Trung Quốc viết 什刹海 — là một khu thắng cảnh lịch sử gồm ba hồ nước nằm ở phía bắc trung tâm Bắc Kinh, ngay phía tây bắc Tử Cấm Thành và phía bắc hồ Bắc Hải. Ba hồ ấy là Tiền Hải (前海, "biển trước"), Hậu Hải (后海, "biển sau") và Tây Hải (西海, "biển tây"). Tây Hải còn có tên cũ là Tích Thuỷ Đàm.

Tên Thập Sát Hải nghĩa đen là "biển mười chùa", tương truyền vì quanh ba hồ từng có khoảng mười ngôi chùa, ngôi miếu. Cũng cần nói ngay rằng cách giải thích này là thông dụng chứ không phải con số đã được xác minh chắc chắn. Điều chắc chắn hơn là khu vực này gắn với Phật giáo và với tầng lớp quý tộc, quan lại nhà Thanh sống ven hồ trong nhiều thế kỷ.

Từ bến thuyền của Đại Vận Hà tới di sản thế giới

Điểm làm nên vị thế của Thập Sát Hải không nằm ở cảnh đẹp mà ở giao thông. Khu vực này có từ đời Kim, nhưng đỉnh cao là đời Nguyên, khi nó trở thành điểm cuối phía bắc của Đại Vận Hà — con kênh nối Hàng Châu ở phía nam với Bắc Kinh ở phía bắc. Hồ Tích Thuỷ Đàm thời Nguyên là bến cảng lớn, nơi thuyền chở lương thực, hàng hoá từ phương nam theo kênh lên đây rồi chuyển vào thành.

Ngày nay, ở đầu phía đông nam của Thập Sát Hải có một tấm bia đá lớn, trên khắc dòng chữ nói rằng đây là bến Tích Thuỷ Đàm của Vận Hà Bắc Kinh – Hàng Châu. Tấm bia đó là lời nhắc rằng khu hồ này từng là cửa ngõ hậu cần của cả một triều đại.

Tháng sáu năm 2014, Đại Vận Hà được UNESCO ghi vào danh mục Di sản Thế giới. Trong hồ sơ đó, đoạn thuộc khu thành cổ Bắc Kinh của sông Thông Huệ, nằm ở quận Tây Thành, chính là Thập Sát Hải — gồm cả Tiền Hải, Hậu Hải và Tây Hải. Nói cách khác, đây không chỉ là một công viên ven hồ mà là một phần của di sản thế giới, một mắt xích của hệ thống kênh đào lớn nhất từng được đào bằng tay trên thế giới.

Về quy mô, Thập Sát Hải rộng khoảng 147 héc-ta. Năm 1992, chính quyền thành phố Bắc Kinh công nhận khu này là khu thắng cảnh lịch sử và văn hoá.

Đi vòng ba hồ: thấy gì

Đi bộ quanh Thập Sát Hải là cách hiểu khu này tốt nhất, vì các điểm không tách rời nhau mà ăn khớp như một mạch nước.

Ở phía bắc khu có hai công trình cao là Trống Lầu và Chung Lầu — lầu trống và lầu chuông, xây trên trục bắc nam từ đời Nguyên, đời Minh, dùng để báo giờ và ra hiệu lệnh cho cả thành. Đứng trên lầu nhìn xuống, người ta thấy cả một vùng ngói xám trải ra quanh ba hồ.

Giữa Tiền Hải và Hậu Hải là cầu Ngân Đĩnh, một chiếc cầu đá nhỏ có dáng như một thoi bạc, tên gọi cũng theo đó mà ra. Cầu nằm ở chỗ eo thắt nối hai hồ nên từ cầu nhìn ra bốn phía đều là nước và cây.

Ven bờ nam của Tiền Hải là chợ sen, nơi mùa hạ bán hoa sen, hạt sen và các món mùa hạ, còn về đêm lại thành khu chợ đêm và quán nước. Phía đông bắc của ba hồ là phủ Cung Thân Vương — ngôi phủ lớn nhất và nguyên vẹn nhất còn lại của các vương công nhà Thanh, gồm một khu phủ làm việc và một khu vườn phía sau; hiện nay một phần được mở cho khách tham quan.

Khắp khu vực là những ngõ Hutong và những căn nhà sân bốn phía. Con ngõ được nhắc nhiều nhất là Yên Đại Tà Nhai — "phố xiên ống điếu", tên gọi vì hình dáng con phố cong như một chiếc ống hút thuốc. Đây là trục nối từ lầu trống xuống bờ hồ Hậu Hải, hai bên bán đồ lưu niệm, quạt, tranh và các món quà nhỏ.

Ngày và đêm khác nhau

Ban ngày, Thập Sát Hải là chỗ của người đi dạo, người câu cá, người tập thái cực quyền trên bờ hồ, và du khách ngồi thuyền dạo quanh ba hồ. Hồ không cho phép tàu lớn; phần lớn là thuyền nhỏ và thuyền mái vòm cho khách tự lái.

Về đêm, dãy nhà ven bờ Hậu Hải đổi vai thành khu phố quán rượu và quán ca nhạc. Đây là mặt nổi tiếng cũng là mặt gây tranh cãi của khu: người thì thấy tiện cho du lịch, người thì cho rằng ồn ào làm mất đi vẻ tĩnh của một di tích. Giữa hai thái cực đó, khu hồ vẫn giữ được nếp sống cũ ở các ngõ phía trong, nơi cư dân vẫn ở trong những căn nhà sân cũ quanh bao nhiêu năm.

Mùa đông và mặt nước

Một nét ít nơi có: mỗi mùa đông, khi ba hồ đóng băng, Thập Sát Hải thành sân trượt băng của thành phố. Người dân và du khách thuê xe trượt, ghế trượt gỗ để đi trên mặt hồ đóng băng. Tập tục này đã có từ lâu và được xem như một phần của đời sống Bắc Kinh mùa lạnh. Khi hồ không đóng băng đủ dày, khu quản lý sẽ đóng cửa sân để bảo đảm an toàn, nên thời điểm có thể trượt được thay đổi theo từng năm.

Thập Sát Hải và Bắc Kinh hôm nay

Vị trí của Thập Sát Hải khiến nó trở thành ví dụ rõ cho cách Bắc Kinh xử lý khu cũ. Thay vì phá hết nhà sân để làm đường và khu thương mại, thành phố giữ lại ba hồ, giữ lại hệ ngõ, và biến khu này thành một điểm vừa bảo tồn vừa khai thác du lịch. Kết quả là hai mặt cùng tồn tại: khách đông vào mùa cao điểm, nhưng chỉ cần rẽ vào một ngõ nhỏ là tiếng ồn tắt hẳn, còn lại tường gạch xám, mái ngói và những khoảng sân yên tĩnh.

Nếu chỉ có một buổi ở Bắc Kinh, đi bộ một vòng Thập Sát Hải sẽ cho thấy một thành phố khác với những đại lộ và tháp kính: một thành phố cấp nước bằng hồ, đi lại bằng cầu, và nhớ mình bằng bia đá cùng tên ngõ.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Shichahai · Cổng thông tin điện tử chính quyền thành phố Bắc Kinh — Đại Vận Hà · UNESCO Trung tâm Di sản Thế giới — Đại Vận Hà · Kênh du lịch Bắc Kinh (Visit Beijing) — Di sản thế giới Đại Vận Hà · China Daily — Bắc Kinh trường tồn nhờ Đại Vận Hà