Bắc Nhạc Hằng Sơn và chùa treo Huyền Không: ngôi chùa gỗ 1.500 năm trên vách đá

Bắc Nhạc Hằng Sơn và ngôi chùa treo 1.500 năm trên vách đá

Hằng Sơn (恒山) nằm ở huyện Hồn Nguyên, phía nam thành phố Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây, cách trung tâm Đại Đồng khoảng 62 đến 64 ki-lô-mét. Trong hệ thống Ngũ Nhạc — năm ngọn núi thiêng được xếp theo năm hướng — Hằng Sơn giữ vị trí Bắc Nhạc, tức ngọn núi thiêng phương bắc. Nhưng thứ khiến nó nổi tiếng trong mắt người đi du lịch lại không phải đỉnh núi: đó là một khối nhà gỗ nhỏ bám vào vách đá dựng đứng của hẻm Kim Long, mang tên chùa Huyền Không, hay chùa Treo.

Ngũ Nhạc: năm ngọn núi, và một chữ rất dễ lẫn

Ngũ Nhạc gồm Đông Nhạc Thái Sơn ở Sơn Đông, Tây Nhạc Hoa Sơn ở Thiểm Tây, Nam Nhạc Hành Sơn ở Hồ Nam, Bắc Nhạc Hằng Sơn ở Sơn Tây và Trung Nhạc Tung Sơn ở Hà Nam. Trong năm ngọn ấy, chỉ riêng Hằng Sơn là có hai bản khác nhau nằm ở hai tỉnh, và đây là chỗ dễ lẫn nhất với người mới tìm hiểu.

Bắc Nhạc ở Sơn Tây viết là 恒山. Nam Nhạc ở Hồ Nam viết là 衡山. Hai chữ hoàn toàn khác nhau về nghĩa — một chữ nghĩa là thường hằng, một chữ nghĩa là cân đo — nhưng đều được phiên âm bính âm thành Hengshan, và đều được người Việt đọc là Hằng Sơn. Hệ quả là trên các trang du lịch tiếng nước ngoài, Hằng Sơn Sơn Tây thường phải gọi kèm là Bắc Hằng Sơn để phân biệt với Hành Sơn Hồ Nam. Nói về ngọn núi nào thì phải nói rõ tỉnh nào, nếu không sẽ lạc sang cách nhau gần một nghìn ki-lô-mét.

Ngọn núi được tế lễ hơn một nghìn năm, nhưng có lúc không phải ở nơi này

Phần lớn du khách tới Hằng Sơn nghĩ rằng việc triều đình xưa tế lễ Bắc Nhạc diễn ra ngay dưới chân núi. Sử liệu cho thấy câu chuyện phức tạp hơn. Từ thời Bắc Ngụy đến tận thế kỷ 17, nghi lễ chính thức dâng lên thần Bắc Nhạc được cử hành ở một ngôi miếu nằm tại huyện Khúc Dương, tỉnh Hà Bắc — tức Bắc Nhạc miếu (北岳庙) — chứ không phải ở Hồn Nguyên. Ngôi miếu này khởi dựng khoảng những năm 500 đến 508, được mở rộng dưới thời Đường, bị quân Khiết Đan đốt năm 990 rồi được Tống Thái Tông cho dựng lại. Kiến trúc chính còn lại tới nay, điện Đức Ninh, được dựng năm 1347 đời Nguyên, rộng chín gian, sâu sáu gian, cao khoảng 25 mét, và theo giới nghiên cứu kiến trúc thì đây là công trình gỗ lớn nhất còn lại của nhà Nguyên. Nơi đây còn giữ hơn một trăm bia đá từ thời Bắc Ngụy trở về sau.

Mãi tới năm 1660, đời Thuận Trị nhà Thanh, nghi lễ tế Bắc Nhạc mới được chuyển về Hồn Nguyên, tức về ngọn Thiên Phong Lĩnh của Hằng Sơn ngày nay. Nói cách khác, trong gần một nghìn một trăm năm, các hoàng đế Trung Quốc làm lễ tế Bắc Nhạc ở một tỉnh khác với ngọn núi mà ngày nay mang danh hiệu ấy. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất hoàn toàn đâu là "Bắc Nhạc nguyên thuỷ": có ý kiến cho rằng núi thiêng nguyên bản là Đại Mậu Sơn ở vùng Khúc Dương — Đường huyện, có ý kiến cho rằng đó chính là Thiên Phong Lĩnh ở Hồn Nguyên và việc tế lễ đặt ở Khúc Dương chỉ là do triều đình không đi được tới nơi. Người viết nêu lại hai hướng ấy và nói thẳng rằng phần này chưa có kết luận chung.

Thiên Phong Lĩnh và con số 2.016 mét

Đỉnh chính của Hằng Sơn gọi là Thiên Phong Lĩnh, cao 2.016,1 mét. Cần lưu ý rằng con số này không hoàn toàn giống nhau giữa các nguồn: một số trang du lịch ghi 2.016 mét, và một bài của China Daily ghi 2.016,8 mét. Dãy núi được mô tả gồm 108 đỉnh liền nhau, phần lớn có độ cao gần bằng đỉnh chính, nên nhìn từ xa Hằng Sơn không nổi lên như một chóp nhọn đơn độc mà như một khối đá dài nằm ngang. Đó cũng là lý do người xưa gọi nó là Bắc Trụ Thiên, cột chống trời ở phương bắc.

Đường lên đỉnh không hiểm. Từ cổng chính, nếu đi bộ theo bậc đá thì mất khoảng bốn đến năm tiếng; nếu dùng cáp treo thì còn khoảng ba mươi phút đi cáp rồi ba mươi tới sáu mươi phút đi bộ. Trên đường có các điểm quen tên: Đài Tử Loan, Hổ Phong Khẩu, Xá Thân Nhai, Phi Thạch Động — nơi vách đá đặc kín đề khắc của các đời thi nhân, và cuối cùng là đền Hằng Tông, tức Bắc Nhạc miếu ở phía Sơn Tây, nơi thờ thần núi. Miếu phía Hồn Nguyên này được ghi là khởi dựng từ đời Hán, phần lớn kiến trúc hiện còn là của nhà Minh, và người ta lên tới đó qua một dãy 103 bậc đá.

Huyền Không Tự: bốn mươi gian trong 152,5 mét vuông

Chùa Huyền Không nằm ở mặt phía tây đỉnh Thúy Bình, trong hẻm Kim Long — còn gọi là hẻm Từ Diêu — cách huyện thành Hồn Nguyên khoảng bốn ki-lô-mét về phía đông nam. Con số đáng chú ý nhất về nó là tương quan giữa diện tích và số gian. Chính quyền huyện Hồn Nguyên ghi diện tích chiếm đất của chùa là 152,5 mét vuông, nhưng diện tích xây dựng thực tế lên hơn 600 mét vuông, và trên khoảng đất ấy có bốn mươi gian nhà với mười bảy điện các. Bách khoa Baidu đưa một cách tính khác: diện tích kiến trúc văn vật 472 mét vuông, sân trước 726 mét vuông, tổng cộng khoảng 921 mét vuông. Các con số không trùng nhau vì mỗi tài liệu đo một phạm vi khác nhau, nhưng điều mà mọi nguồn đều thống nhất là: đây là một quần thể bị nén vào một diện tích rất nhỏ, xếp thành ba tầng cao dần theo vách đá, và đi hết các gian ấy chỉ mất chừng nửa giờ.

Trong bốn mươi gian, chính quyền Hồn Nguyên kê ra mười một điện thờ Phật giáo, năm cung thờ Đạo giáo và một điện thờ chung ba đạo. Các điểm men theo tuyến tham quan gồm: viện Phật, thiền phòng, Phật đường, Tam Phật điện, Thái Ất điện, Quan Đế miếu, lầu trống, lầu chuông, Già Lam điện, điện Tống Tử Quan Âm, điện Địa Tạng Vương Bồ Tát, điện Thiên Thủ Quan Âm, điện Thích Ca, Lôi Âm điện, Tam Quan điện, Thuần Dương cung, rồi tới Tam Giáo điện và Ngũ Phật điện. Trong chùa hiện còn khoảng tám mươi pho tượng làm bằng đồng, sắt, đất nặn và đá.

Không một cái đinh: hai mươi bảy thanh dầm và phần còn lại là để yên tâm

Điều đầu tiên ai cũng nghe khi tới Huyền Không Tự là chùa "không có nền móng, chỉ vài cây cột đỡ". Thực tế kỹ thuật khác hẳn, và biết được thì càng đáng nể hơn. Chùa được dựng bằng hai mươi bảy thanh dầm gỗ lớn — đường kính khoảng 50 xen-ti-mét — khoan cài vào vách đá. Mỗi thanh có khoảng hai phần ba chiều dài nằm sâu trong lòng núi, một phần ba nhô ra ngoài để gánh hành lang và sàn các điện. Các thanh này không đóng vai trò chống đỡ trực tiếp mà làm việc như những đòn bẩy, phần chôn trong đá chịu lực đối trọng. Ngoài dầm, toàn bộ khung nhà chỉ dùng mộng và chốt gỗ, không có đinh kim loại, và chính vì vậy kết cấu có thể rung nhẹ theo địa chấn thay vì giằng cứng rồi nứt.

Còn những cột gỗ mảnh dựng thẳng đứng dưới hành lang, thứ ai cũng chụp ảnh và tưởng là chân chống chính, thì phần lớn lại là vật trang trí đời sau thêm vào để làm người đi trên hành lang thấy yên tâm. Chùa nằm trong một chỗ lõm của vách Thúy Bình, nên tránh được đá rơi từ bên trên và không bị mưa tạt trực tiếp; vách núi phía đông che nắng nên mỗi ngày công trình chỉ được ánh mặt trời chiếu trực tiếp khoảng ba tiếng buổi sáng. Cũng vì vậy người xưa nói vui rằng Huyền Không Tự được cả núi và bóng núi che chở.

Điện Tam Giáo: ba vị tổ ngồi chung một mái

Trong số bốn mươi gian, gian quan trọng nhất về mặt tôn giáo là Tam Giáo điện, nằm ở tầng ba của lầu phía bắc — cũng là vị trí cao nhất trong toàn chùa. Theo hồ sơ của khu danh thắng Bắc Nhạc Hằng Sơn, Tam Giáo điện rộng ba gian, sâu một gian, diện tích 8,33 mét vuông, ba mặt đều có hành lang, mái lợp ngói men, dưới mái có bốn tầng đấu củng. Trong điện thờ ba tượng: Thích Ca Mâu Ni của Phật giáo, Khổng Tử của Nho giáo và Lão Tử của Đạo giáo. Ba người sáng lập của ba dòng tư tưởng, thường đối đầu nhau trong lịch sử, ở đây ngồi cùng một gian chưa tới chín mét vuông.

Huyền Không Tự là ngôi chùa được đánh giá là trường hợp còn lại duy nhất ở Trung Quốc hội đủ cả Phật, Đạo và Nho trong cùng một quần thể. Nhiều người cho rằng chính cách bày biện "cả ba cùng thờ" là lý do ngôi chùa sống sót qua các cuộc thanh trừng tôn giáo dưới nhiều triều đại — mỗi khi triều đình sùng một đạo, chùa vẫn có một điện để trình diện. Đây là một cách lý giải được nhiều tài liệu nhắc tới, nhưng cần nói rõ là nó thuộc loại suy đoán lịch sử chứ không phải ghi chép sử liệu.

Ai xây chùa: chỗ này là truyền thuyết, không phải chính sử

Câu hỏi ai xây Huyền Không Tự tới nay vẫn không có đáp án dứt khoát. Các tài liệu Trung Quốc ghi chùa khởi dựng năm Thái Hòa thứ mười lăm đời Bắc Ngụy, tức năm 491, và con số 491 xuất hiện ổn định trong hầu hết nguồn, trong đó có phần ghi chép dẫn từ sách Hằng Sơn chí. Khung niên đại hay được nêu rộng hơn là khoảng năm 471 đến 523.

Nhưng phần con người thì khác. Truyền thuyết phổ biến nhất kể rằng một nhà sư tên Liễu Nhiên khởi công ngôi chùa, một mình và mất nhiều năm. Một thuyết khác lại cho rằng người đặt nền móng là đạo sĩ Khấu Khiêm Chi thời Bắc Ngụy, người để lại di huấn muốn dựng một tự viện "ở giữa khoảng không", và các đệ tử của ông làm theo. Wikipedia tiếng Anh khi kể chi tiết Liễu Nhiên có dùng rõ chữ tương truyền. Nói thẳng: cả hai câu chuyện đều là truyền thuyết, không có văn bản sử liệu nào cùng thời xác nhận nhân danh người xây, và người viết không tìm được nguồn nào xác quyết. Phần kiểm chứng được chỉ là niên đại khởi dựng và tình trạng kiến trúc còn lại tới ngày nay.

Hai chữ "Tráng quan" và câu "Đệ nhất kỳ quan thiên hạ"

Dưới chân vách đá của chùa có tảng đá lớn khắc hai chữ 壮观, đọc là "tráng quan", nghĩa là cảnh tượng hùng tráng. Truyền thuyết gắn hai chữ này với nhà thơ Lý Bạch thời Đường: kể rằng khi tới đây ông quá kinh ngạc, không nghĩ ra được câu thơ nào nên chỉ đề lại đúng hai chữ. Cần nói ngay rằng đây là truyện kể dân gian, không phải bút tích được thẩm định. Nguồn đáng tin hơn là ghi chép về vị khách thứ hai: Từ Hà Khách, nhà du hành vĩ đại cuối đời Minh, khi tới Huyền Không Tự đã viết bốn chữ 天下巨观, nghĩa là "kỳ quan lớn nhất dưới gầm trời".

Vì sao một ngôi nhà gỗ treo trên vách đá sống được hơn 1.500 năm

Nhìn từ dưới lên, Huyền Không Tự trông như chỉ cần một cơn mưa lớn là rơi. Nhưng các yếu tố giữ nó lại khá rõ ràng. Thứ nhất là vị trí: chùa nằm trong chỗ lõm của vách Thúy Bình, nên đá từ trên không rơi trúng và mưa không tạt ngang vào gỗ. Thứ hai là hướng: vách núi phía đông chặn nắng, nên gỗ không bị hun nóng cả ngày. Thứ ba là kết cấu mộng chốt cho phép công trình rung theo địa chấn. Và thứ tư, quan trọng không kém: chùa được trùng tu liên tục. Sử ghi các đời Hậu Kim, Nguyên, Minh và Thanh đều có sửa chữa lớn, riêng khung không gian của lầu nam, lầu bắc và cầu treo đã định hình từ thời Kim — Nguyên. Lần đại trùng tu gần nhất được ghi là năm 1900, và hiện nay phần lớn kiến trúc nhìn thấy là của đời Minh và Thanh. Năm 1982, chùa được xếp vào danh mục di tích văn hoá trọng điểm cấp quốc gia.

Đi Huyền Không Tự cần biết gì

Chùa nằm cách Đại Đồng khoảng 62 đến 64 ki-lô-mét, và cách huyện thành Hồn Nguyên bốn ki-lô-mét, nên phần lớn khách đi theo tuyến Đại Đồng — Hồn Nguyên — Huyền Không Tự. Vé vào khu có hai loại: vé cơ bản khoảng 15 nhân dân tệ chỉ để đứng dưới nhìn lên, và vé lên chùa khoảng 100 nhân dân tệ, gộp cả hai khoảng 115 nhân dân tệ. Đây là điểm cần lưu ý nhất, vì hành lang và cầu thang trong chùa rất hẹp, sức chứa mỗi lượt rất nhỏ nên lượng vé lên chùa bị giới hạn theo ngày và thường hết trước buổi trưa, nhất là mùa cao điểm. Mùa đông chùa mở muộn hơn và đóng sớm hơn mùa hè.

Nếu đi cả Hằng Sơn, nên tách làm hai buổi: một buổi cho chùa treo và một buổi cho đỉnh Thiên Phong Lĩnh, vì hai điểm cách nhau một quãng đường và leo đỉnh mất nửa ngày. Thời điểm dễ chịu nhất là tháng năm, tháng sáu và tháng chín, tháng mười, khi nhiệt độ khoảng 10 đến 25 độ và trời thường quang. Đi tháng bảy, tháng tám thì nóng và mưa; đi tháng giêng thì lạnh và đường đá có thể đóng băng. Với người sợ độ cao, xin nói trước: hành lang của chùa chỉ vừa một người, sát ngay vách đá, và phải leo cầu thang gỗ dốc — đó là một phần của trải nghiệm, không phải chuyện có thể tránh.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Hanging Temple · Wikipedia tiếng Anh — Mount Heng (Shanxi) · Uỷ ban nhân dân huyện Hồn Nguyên — Huyền Không Tự, mục Du lịch tham quan · Trung tâm quản lý khu danh thắng Bắc Nhạc Hằng Sơn — Hồ sơ cổ kiến: Hằng Sơn Huyền Không Tự · China Daily — Sacred mountain host to "engineering miracle" · Bách khoa Baidu — Huyền Không Tự · Cục Văn vật tỉnh Hà Bắc — Bắc Nhạc miếu Khúc Dương · Uỷ ban nhân dân thành phố Bắc Kinh — Huyền Không Tự: ngôi cổ tự nghìn năm treo trên vách đá