Khuông Lư Sơn và thác Tam Điệp Tuyền: ba tầng nước giữa mây núi

Khuông Lư Sơn: ngọn núi mây phủ bên bờ Trường Giang

Người Trung Quốc gọi ngọn núi này bằng nhiều tên: Lư Sơn, Khuông Sơn, và Khuông Lư. Trong thơ cổ, hai chữ "Khuông Lư" dùng để chỉ chung cả quần sơn, chứ không phải một đỉnh riêng nào. Núi nằm ở phía nam thành phố Cửu Giang, tỉnh Giang Tây, phía nam sông Trường Giang và bờ tây bắc hồ Bà Dương. Về địa chất, đây là một khối núi đứt gãy dạng địa luỹ, hình thành trong kỷ Đệ Tứ, với những vách đá gần như thẳng đứng đổ xuống đồng bằng.

Đỉnh cao nhất mang tên Hán Dương Phong, cao 1.474 mét so với mực nước biển. Nhưng thứ làm nên tên tuổi Lư Sơn không phải con số ấy, mà là mây. Hơi nước bốc lên từ mặt hồ Bà Dương gặp sườn núi lạnh, tạo thành những dải mây trôi qua đỉnh quanh năm. Người xưa ví cảnh nơi đây bằng một câu ngắn: cái đẹp lạ lùng của Khuông Lư đứng đầu thiên hạ. Vào mùa hè, nhiệt độ trên núi thấp hơn dưới chân núi khoảng 10 độ C, nên Lư Sơn đã là nơi nghỉ mát nổi tiếng của Trung Quốc từ hơn một thế kỷ nay.

Vì sao Lư Sơn được cả thế giới công nhận

• Di sản văn hoá thế giới: năm 1996, UNESCO ghi Lư Sơn vào Danh sách Di sản Thế giới dưới tên gọi Vườn quốc gia Lư Sơn, mã hồ sơ 778, xét theo các tiêu chí văn hoá (ii), (iii), (iv) và (vi). Vùng lõi rộng 30.200 hecta, vùng đệm 50.000 hecta.
• Công viên địa chất toàn cầu: Lư Sơn thuộc nhóm công viên địa chất toàn cầu được công nhận từ năm 2004.
• Khu du lịch 5A: mức xếp hạng cao nhất trong hệ thống khu danh thắng của Trung Quốc.
• Đất thơ: theo các tài liệu giới thiệu của địa phương, hơn 1.500 bài thơ của hơn 350 nhà thơ qua nhiều đời đã viết về Lư Sơn — một mật độ hiếm có ở bất cứ ngọn núi nào trên thế giới.

Thác Tam Điệp Tuyền: 155 mét chia làm ba tầng

Tam Điệp Tuyền, nghĩa đen là "suối ba lớp", thực chất là một thác nước chứ không phải suối. Nước lấy từ dãy Đại Nguyệt Sơn, chảy vòng phía sau Ngũ Lão Phong, rồi từ mép vách phía bắc đổ thẳng xuống. Tổng chiều cao của dòng thác là 155 mét, chia làm ba tầng theo ba bậc đá lớn. Nó còn có hai tên khác là Tam Cấp Tuyền và Thuỷ Liêm Tuyền.

Ba tầng không giống nhau. Tầng thứ nhất rơi gần như thẳng đứng từ độ cao hơn 20 mét, nước mỏng và dài. Tầng thứ hai uốn cong, nước tản ra rồi tụ lại, đổ vào một chỗ trũng. Tầng thứ ba rộng và dài nhất, nước đổ xuống như một dòng thác lớn, tiếng vang dội khắp hẻm. Người xưa miêu tả ba tầng bằng ba hình ảnh: tầng trên như mây trôi kéo lụa, tầng giữa như ngọc vỡ tan băng, tầng dưới như rồng ngọc lao xuống vực. Kèm theo đó là một câu nói dân gian vẫn được các trang du lịch nhắc lại: không đến Tam Điệp Tuyền thì chưa phải khách của Lư Sơn.

Cách hẻm núi này sinh ra thác

Đây là chỗ địa chất học giải thích được điều thơ ca chỉ tả được. Thác Tam Điệp Tuyền hình thành do quá trình xâm thực ngược dòng — còn gọi là xói lùi — kèm hiện tượng sông chiếm dòng. Các lớp đá ở đây có độ cứng khác nhau; lớp mềm bị nước mài nhanh hơn, lớp cứng chậm hơn. Vì thế dòng nước không cắt xuống thành một mặt phẳng nghiêng liền mạch, mà bị bẻ thành ba bậc. Nước lần lượt nhảy qua ba bậc ấy, và đó chính là ba tầng của thác.

Điểm cần nhớ: Lư Sơn là khối núi địa luỹ, tức hai bên vỏ đất sụt xuống còn phần giữa đứng nguyên tại chỗ. Những đường đứt gãy như vậy tạo ra vách dựng và độ dốc lớn — điều kiện bắt buộc để có một thác cao. Tam Điệp Tuyền là kết quả gặp nhau của hai thứ: vách đứt gãy dựng đứng và một dòng nước kiên trì khoét lùi qua hàng nghìn năm.

Người phát hiện ra nó sống ở năm 1191

Điều ít người biết: Tam Điệp Tuyền không phải cảnh đẹp đã nổi tiếng từ nghìn năm. Theo Wikipedia tiếng Trung và các tài liệu địa phương, mãi tới năm Thiệu Hy thứ hai đời Nam Tống, tức năm 1191, một người tiều phu mới vô tình tìm ra thác. Trước đó dòng nước bị che khuất sau các tầng cây và khối đá, không có đường xuống, nên không ai trong giới văn nhân biết tới. Sau khi được phát hiện, các nhà văn, nhà thơ mới lần lượt kéo xuống hẻm.

Nhà lý học Chu Hy đang giảng dạy ở thư viện Bạch Lộc Động gần đó, rời núi rồi mới nhận được thư báo rằng dưới Ngũ Lão Phong có dòng suối mới, ba tầng, rất kỳ lạ. Ông tiếc không được xuống xem tận mắt, đành nhờ người vẽ lại để ngắm. Câu chuyện này nói lên một điều: chỉ vài năm sau khi được phát hiện, thác đã trở thành chuyện lớn trong giới trí thức, và sự nuối tiếc của Chu Hy thì được ghi lại nguyên văn trong thư từ của ông.

Những vết chữ còn lại trên vách đá

Quanh thác hiện còn hơn mười chỗ khắc chữ trên vách núi, trải từ đời Tống, Nguyên, Minh tới Thanh. Đáng chú ý có đề ký của Lưu Nguyên Cương đời Tống, đề ký Tầm Chân Quan Lư Sơn niên hiệu Đại Đức thứ chín đời Nguyên, đề ký của Lưu Thế Dương đời Minh, và Song Khê Thảo Đường đời Thanh. Cả cụm khắc chữ này được xếp hạng di tích văn hoá bảo hộ cấp tỉnh Giang Tây theo quyết định ngày 18 tháng 12 năm 2006, số hiệu 5-83, xếp vào nhóm khắc chữ, thời đại Tống đến Thanh.

Đi xuống chân thác: chuyện của đôi chân

Tam Điệp Tuyền nằm ở mép đông nam Lư Sơn, dưới chân Ngũ Lão Phong. Đường xuống thác là bậc đá, dốc, và rất nhiều bậc. Các bài hướng dẫn du lịch thường nói phải xuống khoảng 1.300 bậc để tới chân thác; con số này lệch nhau đôi chút giữa các nguồn, có nơi ghi 1.300 bậc cho đoạn chính, có nơi tính cả hành trình khứ hồi lên tới khoảng 2.600 bậc. Tuyến tàu điện nhỏ chạy trên đường ray dốc — du khách quen gọi là cáp treo — chỉ đưa tới cửa vào tầng thứ nhất; từ đó vẫn phải tự đi bộ xuống vài trăm bậc nữa mới tới chỗ nhìn thấy thác đẹp nhất.

Nói cách khác, không có cách nào đi tắt tới chân thác. Đó cũng là lý do du khách thường khuyên nhau: nếu đầu gối yếu thì nên cân nhắc, còn nếu đi thì nên đi sớm, mang đủ nước và một cây gậy. Thời gian thường được các bài hướng dẫn ghi cho một vòng xuống và lên là khoảng hai đến ba tiếng, tuỳ sức và tuỳ mức độ dừng chụp ảnh.

Đi cùng thác: Ngũ Lão Phong, Hàm Bà Khẩu, Bạch Lộc Động

Ngũ Lão Phong — năm ông già ngồi bên nhau

Ngũ Lão Phong là một dãy năm đỉnh đá đứng cạnh nhau; nhìn từ xa giống năm cụ già ngồi bên nhau nên mới có tên ấy. Đây là nơi dòng nước của Tam Điệp Tuyền chảy qua phía sau trước khi đổ xuống. Đứng trên Ngũ Lão Phong có thể nhìn xuống hẻm thác, nhưng muốn thấy trọn ba tầng nước thì vẫn phải xuống tận chân.

Hàm Bà Khẩu — chỗ hồ Bà Dương bị ngậm lại

Hàm Bà Khẩu nằm ở độ cao khoảng 1.286 mét, là một yên ngựa trên núi, tên gọi nghĩa là miệng ngậm hồ Bà Dương. Vào sáng sớm trời trong, từ đây nhìn xuống thấy mặt hồ Bà Dương, nhìn sang trái thấy Ngũ Lão Phong, nhìn sang phải thấy Hán Dương Phong. Đây cũng là điểm ngắm bình minh nổi tiếng nhất của Lư Sơn.

Thư viện Bạch Lộc Động

Bạch Lộc Động thư viện là một trong bốn đại thư viện lớn của Trung Quốc cổ đại, gắn với tên tuổi Chu Hy và học phái Lý học đời Tống. Thư viện nằm ở chân núi phía đông nam, không xa đường xuống thác. Đây chính là lý do vị học giả nổi tiếng kia lại ở gần thác vào đúng lúc nó được phát hiện.

Đi lúc nào, và một lưu ý quan trọng

Lư Sơn ở sát thành phố Cửu Giang, cách khoảng nửa tiếng xe. Từ chân núi, cáp treo Lư Sơn đưa du khách lên thị trấn Cổ Lĩnh trong khoảng 10 phút; Cổ Lĩnh là thị trấn nằm ở độ cao khoảng 1.164 mét, nơi tập trung khách sạn, nhà nghỉ và bến xe buýt nội khu. Mùa đẹp nhất để xem thác là mùa mưa, từ tháng 4 tới tháng 7, khi nước nhiều và thác mạnh. Cuối thu và mùa đông nước ít, thác mảnh hơn, nhưng trời thường trong hơn và ít mây — đổi lại là cảnh khác.

Một lưu ý nhỏ nhưng dễ nhầm với người Việt: bài thơ Vọng Lư Sơn bộc bố của Lý Bạch — mở đầu bằng câu nhật chiếu Hương Lô sinh tử yên — không viết về Tam Điệp Tuyền. Bài thơ ấy tả thác ở khu Tú Phong, một khu khác của Lư Sơn. Lý Bạch mất năm 762, còn Tam Điệp Tuyền mãi đến năm 1191 mới được người ta tìm thấy. Hai thác nằm ở hai nơi khác nhau; gộp chúng làm một là cách hiểu sai khá phổ biến.

Nguồn: Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO — Hồ sơ Di sản Thế giới Vườn quốc gia Lư Sơn (mã 778, 1996) · Chính quyền thành phố Lư Sơn — Giới thiệu danh thắng Tam Điệp Tuyền · Chính quyền thành phố Cửu Giang — Tam Điệp Tuyền, danh thắng tiêu biểu của Lư Sơn · Wikipedia tiếng Trung — Tam Điệp Tuyền · Wikipedia tiếng Trung — Lư Sơn