Chung Nam Sơn và Lâu Quan Đài: nơi Lão Tử để lại Đạo Đức Kinh

Chung Nam Sơn: dãy núi mà người ta vào ở ẩn để được gọi ra làm quan

Chung Nam Sơn, còn gọi là Trung Nam Sơn, Nam Sơn, Thái Ất Sơn, Chu Nam Sơn hay Địa Phế Sơn, không phải một ngọn núi riêng lẻ mà là một đoạn của dãy Tần Lĩnh. Đoạn này nằm trong địa phận tỉnh Thiểm Tây, phía tây khởi từ huyện Vũ Công, phía đông chạy tới huyện Lam Điền. Nói cách khác, Chung Nam Sơn là bức tường phía nam của đồng bằng Quan Trung — nơi đặt kinh đô Trường An của nhiều triều đại.

Vị trí ấy quyết định tất cả. Một dãy núi nằm ngay sát kinh đô, cao, rộng, nhiều khe suối và chùa quán, tất yếu trở thành nơi ẩn cư, nơi tu hành, và cũng là nơi người ta tính toán đường công danh. Trong sử sách, Chung Nam Sơn được nhắc tới như một trong những cái nôi của Đạo giáo — đặc biệt là phái Toàn Chân — và cũng là nơi phát sinh của phái Nam Sơn Luật Tông trong Phật giáo. Dân gian vẫn gọi vùng này bằng những mỹ danh như động thiên chi quanh, tiên đô, và đệ nhất phúc địa thiên hạ.

Dãy núi bốn mùa khác nhau trong cùng một bài thơ

Chung Nam Sơn đi vào thơ Đường nhiều hơn hẳn bất cứ dãy núi nào khác ở Quan Trung. Vương Duy có bài Chung Nam Sơn, mở đầu bằng hai câu tả độ cao và độ rộng của dãy núi; trong bài Chung Nam Biệt Nghiệp, ông viết câu nổi tiếng về việc đi tới chỗ nước cạn thì ngồi nhìn mây bay lên. Tổ Vịnh có bài Chung Nam Vọng Dư Tuyết, tả cảnh tuyết còn đọng trên đỉnh phía bắc giữa lúc trong thành đã thấy lạnh về chiều. Bốn câu thơ ấy gói đúng đặc điểm khí hậu của dãy núi: tuyết trên cao, lạnh dưới thấp, sáng và chiều khác nhau, các hẻm núi khác nhau về thời tiết.

Sử cũ ghi lại những mốc nào

• Năm thứ 26 đời Tần Thuỷ Hoàng, tức năm 221 trước Công nguyên, một miếu lăng được dựng ở Chung Nam Sơn để tế tự.
• Năm Nguyên Phong thứ hai đời Tây Hán, tức năm 109 trước Công nguyên, một cung tên Thái Ất được dựng ở cửa núi Đại Dục — từ đó dãy núi còn có tên Thái Ất Sơn.
• Đầu thời Đường, niên hiệu Vũ Đức, cung Tông Thánh được xây dựng.

Cần phân biệt rõ: những mốc trên là sử liệu ghi chép được, còn các câu chuyện về Lão Tử cưỡi trâu xanh đi về phía tây và dừng chân ở đây là truyền thuyết. Truyền thuyết ấy quan trọng vì nó sinh ra cả một trung tâm tôn giáo, nhưng nó vẫn là truyền thuyết, không nên trình bày như sử.

Lâu Quan Đài: nơi gắn với Đạo Đức Kinh

Lâu Quan Đài nằm ở thị trấn Lâu Quan, huyện Chu Chí, thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, dưới chân sườn bắc Chung Nam Sơn. Vị trí chính xác của nó được ghi ở toạ độ 34 độ 2 phút 46,8 giây vĩ bắc và 108 độ 15 phút 52,84 giây kinh đông. Khu vực này rộng khoảng 5 kilômét vuông, phía đông cách Tây An 70 kilômét, phía tây cách huyện lỵ Chu Chí 15 kilômét. Phía nam tựa vào dãy Tần Lĩnh, phía bắc nhìn ra sông Vị và đồng bằng Quan Trung.

Theo truyền thuyết được ghi lại trong nhiều nguồn, từ khoảng thế kỷ 11 trước Công nguyên, Doãn Hỷ — người giữ cửa ải Hàm Cốc — đã dựng một ngôi lầu bằng cỏ ở đây để quan sát tinh tượng, gọi là Thảo Lâu Quan. Khi thấy khí tía từ phía đông kéo tới, Doãn Hỷ đón Lão Tử đang trên đường cưỡi trâu xanh về tây, mời vào lầu, thờ làm thầy. Lão Tử viết Đạo Đức Kinh năm nghìn chữ, rồi lên một gò cao ở phía nam lầu để giảng cho Doãn Hỷ. Từ đó ngôi lầu mang tên Lâu Quan Đài, còn chỗ giảng kinh gọi là Thuyết Kinh Đài — tức đài giảng kinh.

Kiến trúc còn lại hôm nay nói gì

Điều cần nói thẳng: công trình hiện còn không phải công trình đời Chu. Trải qua nhiều lần xây và tàn phá, đến cuối đời Thanh, quần thể cung Tông Thánh đã hoang phế, chỉ còn Thuyết Kinh Đài — tức Lão Tử Từ — là còn tương đối nguyên vẹn, với kiến trúc chủ yếu từ đời Minh, đời Thanh và giai đoạn cận đại, diện tích chiếm đất khoảng hơn 9.000 mét vuông. Các điện chính gồm Lão Tử Từ, Đẩu Mẫu Điện, Cứu Khổ Điện, Linh Quan Điện, Thái Bạch Điện, Tứ Thánh Điện và Tàng Kinh Lâu.

• Thuyết Kinh Đài toạ trên một gò đất cao khoảng 580 mét, mặt hướng nam, sau lưng là Tần Lĩnh, trước mặt là sông Vị. Từ trên đài nhìn xuống, đất Quan Trung trải ra rất rộng — Tô Thức khi tới đây đã để lại câu nói nổi tiếng rằng đứng trên đài này thấy cả Tần Xuyên nhỏ lại.
• Năm 1956, ngày 6 tháng 8, quần thể Lâu Quan Đài được xếp hạng di tích văn hoá bảo hộ cấp tỉnh Thiểm Tây, số hiệu 1-95, xếp vào nhóm kiến trúc cổ, thời đại Minh và Thanh.
• Năm 1983, Quốc vụ viện Trung Quốc đưa Lâu Quan Đài vào danh sách các cung quán Đạo giáo trọng điểm toàn quốc.
• Năm 1992, Tổng cục Lâm nghiệp lập khu rừng quốc gia Lâu Quan Đài quanh khu vực này.
• Năm 2012, một tượng Lão Tử cao 24 mét được dựng lên trong khu, hiện là điểm nhìn thấy từ xa giữa rừng núi.

Bia đá — thứ đáng xem nhất ở đây

Giá trị lớn nhất của Lâu Quan Đài nằm ở các bia đá còn lưu lại. Trong đó có bia do Viên Bán Thiên đời Đường viết chữ lệ, gọi là Tông Thánh Quán Chủ Doãn Văn Thao Bi; bia do Tô Linh Chi đời Đường viết chữ hành, gọi là Đường Lão Quân Hiển Kiến Bi; bia chữ Đệ Nhất Sơn do Mễ Phất đời Tống viết; và đề tự của Tô Thức đời Tống khi ông tới thăm. Ngoài ra trong khu còn nhiều dấu tích khác như Thượng Thiện Trì, rừng trúc bách, lò luyện đan, động Lữ Tổ, hồ Ngưỡng Thiên, đình Thê Chân, suối Hoá Nữ, tháp cổ và mộ Lão Tử. Với người quan tâm thư pháp, đây là chỗ tập hợp được bia của ba đời Đường, Tống liền nhau trong một khuôn viên nhỏ.

Chung Nam tiệp kính: thành ngữ sinh ra từ một ngọn núi

Ít dãy núi nào trong lịch sử Trung Quốc lại sinh ra một thành ngữ mang ý chê bai như Chung Nam Sơn. Chuyện xảy ra vào đầu đời Đường. Lư Tàng Dụng đỗ tiến sĩ nhưng chưa được bổ nhiệm, bèn lên Chung Nam Sơn ở ẩn cùng anh trai. Vì Chung Nam Sơn gần kinh đô, các bậc quyền quý thường vào núi chơi và các ẩn sĩ ở đây có nhiều cơ may được vua vời ra. Quả nhiên Lư Tàng Dụng được triệu về triều, thăng tiến đều.

Một hôm tiễn đạo sĩ Tư Mã Thừa Trinh — người nhiều lần được vua vời vào cung hỏi đạo nhưng vẫn chỉ muốn về núi Thiên Thai — Lư Tàng Dụng chỉ tay vào Chung Nam Sơn và nói nơi ấy có nhiều chỗ hay, không cần đi xa. Tư Mã Thừa Trinh đáp gọn: theo tôi thấy, chỗ ấy là con đường tắt để làm quan. Lư Tàng Dụng nghe xong thấy xấu hổ. Thành ngữ Chung Nam tiệp kính — con đường tắt Chung Nam — ra đời từ đó, dùng để chỉ con đường tắt để được bổng lộc và danh tiếng. Sử chép Lư Tàng Dụng về sau vướng vào việc của Công chúa Thái Bình, bị đày ra Lĩnh Nam; đời Đường Huyền Tông mới được dùng lại nhưng chưa nhận chức đã mất.

Đi đâu trong cả dãy: bốn cụm chính

• Thuý Hoa Sơn: còn gọi Thái Ất Sơn, nổi tiếng vì lưu giữ quần thể cảnh sụp đổ đất đá lớn và liền mạch bậc nhất Trung Quốc. Tháng 3 năm 2001, nơi này được Bộ Đất đai và Tài nguyên ghi vào lô công viên địa chất quốc gia đầu tiên.
• Nam Ngũ Đài: gồm năm đỉnh là Quan Âm, Văn Thu, Thanh Lương, Xả Thân và Linh Ứng.
• Khuê Phong Sơn: thường gọi là núi Nhọn, gồm các đỉnh Tử Các, Đại Đỉnh, Lăng Vân, La Hán; điểm chính là thác Cao Quan.
• Lâu Quan Đài: cụm văn hoá — tôn giáo gắn với truyền thuyết Đạo Đức Kinh.

Tháng 8 năm 2009, công viên địa chất Tần Lĩnh — Chung Nam Sơn được công nhận là thành viên mạng lưới công viên địa chất toàn cầu, trong đó Thuý Hoa Sơn là khu lõi. Với khách đi du lịch, Chung Nam Sơn thực tế được ghé qua hai hướng: một là cụm Lâu Quan Đài ở phía tây để xem đạo quán, bia đá và tượng Lão Tử; hai là cụm Thuý Hoa Sơn — Nam Ngũ Đài ở phía đông để đi bộ, ngắm địa hình. Cả hai đều có thể đi trong ngày từ Tây An.

Vài điều nên biết trước khi đi

Chung Nam Sơn nằm sát Tây An phía nam, và hầu hết khách tới đây theo tuyến Tây An — Chu Chí — Lâu Quan Đài, mất khoảng một đến một tiếng rưỡi xe. Mùa đẹp để lên là mùa xuân và mùa thu, khi trời khô, mây ít, và rừng trúc trong khu Lâu Quan Đài còn xanh. Mùa hè ở đồng bằng Quan Trung rất nóng, nhưng lên tới các đài cao thì mát; mùa đông có tuyết trên đỉnh, phù hợp với người muốn xem đúng cảnh mà thơ Đường đã tả. Một lưu ý nhỏ về tên gọi: Chung Nam Sơn không nên lẫn với một tên nhân vật cùng cách đọc trong tiếng phổ thông — nhiều người Trung Quốc phải chú thích rõ điều này khi nói chuyện.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Lâu Quan Đài · Văn phòng Nghiên cứu Địa phương tỉnh Thiểm Tây — Lâu Quan Đài, huyện Chu Chí, sườn bắc Chung Nam Sơn · Baidu Bách khoa — Khu trưng bày văn hoá Đạo giáo Lâu Quan Đài Trung Quốc · Wikipedia tiếng Trung — Chung Nam Sơn · Từ điển thành ngữ Trung Hoa (Bộ Giáo dục Đài Loan) — điển cố Chung Nam tiệp kính