Thần Nông Giá và rừng nguyên sinh cuối cùng của miền trung Trung Quốc

Thần Nông Giá — khu rừng không thuộc thành phố nào

Thần Nông Giá nằm ở phía tây bắc tỉnh Hồ Bắc, chỗ dãy Đại Ba — nhánh phía đông của dãy Tần Lĩnh — gặp vùng núi Non Ba, và cũng là chỗ giáp ranh ba tỉnh, thành là Hồ Bắc, Thiểm Tây và Trùng Khánh. Về hành chính, đây là một trường hợp đặc biệt của Trung Quốc: Thần Nông Giá là một lâm khu, tức một đơn vị ngang cấp huyện nhưng không trực thuộc địa cấp thị nào mà do chính quyền tỉnh Hồ Bắc quản lý trực tiếp. Đây là lâm khu duy nhất của cả nước.

Diện tích toàn lâm khu khoảng 3.253 ki-lô-mét vuông, tức chưa đầy một phần năm diện tích tỉnh Hồ Bắc, nhưng dân số chỉ hơn bảy mươi nghìn người, chủ yếu là người Hán, phần còn lại phần lớn là người Thổ Gia. Trụ sở đặt ở trấn Mộc Ngư, một thị trấn nhỏ nằm trong thung lũng, đóng vai trò cửa ngõ cho gần như toàn bộ khách tới đây.

Tên gọi bắt nguồn từ một cái thang

Tên Thần Nông Giá gắn với truyền thuyết về Thần Nông thị, vị thần được xem là ông tổ của nghề nông và nghề thuốc trong văn hóa Trung Hoa. Truyện kể rằng Thần Nông từng tới vùng núi này nếm thử trăm loại cây cỏ để tìm thuốc chữa bệnh, nhưng vách núi quá dựng đứng nên phải bắc giàn gỗ làm thang mới lên được — chữ "giá" trong tên gọi nghĩa là cái giá, cái thang. Cần nói rõ: đây là truyền thuyết dân gian và nó gắn với tên đất chứ không phải một chứng cứ khảo cổ. Nó cũng giải thích vì sao vùng này được coi là đất tổ của dược liệu và cho tới nay vẫn nổi tiếng về các loài cây thuốc.

Nóc nhà của miền trung Trung Quốc

Người Trung Quốc gọi Thần Nông Giá là nóc nhà Hoa Trung, và con số lý do rất cụ thể: trong lâm khu có sáu ngọn núi cao trên 3.000 mét, tập trung trong một diện tích không lớn. Đỉnh cao nhất là Thần Nông Đỉnh, cao 3.106,2 mét — đỉnh cao nhất của tỉnh Hồ Bắc, và cũng là đỉnh cao nhất của toàn vùng đông Trung Quốc tính tới sông Trường Giang.

Cần một phép so: đỉnh này cao hơn Phan-xi-păng của Việt Nam khoảng 32 mét. Nhưng điều đáng nói hơn cả là độ chênh trong cùng một lâm khu: điểm thấp nhất, đáy thung lũng sông Thạch Trụ, chỉ nằm ở cao độ 398 mét. Chỉ trong vòng ba nghìn ki-lô-mét vuông mà độ cao chênh nhau hơn 2.700 mét. Độ cao trung bình của cả khu vào khoảng 1.700 mét. Hệ quả là chỉ đi vài chục ki-lô-mét ngang, người ta đã chuyển từ rừng lá rộng cận nhiệt đới sang rừng hỗn giao, rồi tới rừng lá kim và trảng cỏ núi cao.

Vì sao nơi này còn rừng nguyên sinh

Rừng ở Thần Nông Giá được cơ quan lâm nghiệp Trung Quốc mô tả là khu rừng nguyên sinh duy nhất còn lại của miền trung Trung Quốc, và là một trong những hệ sinh thái rừng cận nhiệt đới phía bắc còn nguyên vẹn nhất trên toàn cầu. Tỉ lệ che phủ rừng ở khu vực công viên quốc gia lên tới 96%, trong đó hơn 91% là rừng tự nhiên chứ không phải rừng trồng.

Có ba nguyên nhân. Thứ nhất là địa hình: các thung lũng sâu chia cắt khiến đường vào khó, dân cư thưa, nên rừng ít bị đốn hạ. Thứ hai là vị trí giao thoa khí hậu: Thần Nông Giá nằm trên ranh giới giữa vùng cận nhiệt đới phía nam và vùng ôn đới phía bắc, lại nằm giữa hai lưu vực sông Trường Giang và sông Hán Giang — nơi đây chính là đường phân thủy của cả hai con sông. Thứ ba là yếu tố lịch sử địa chất: nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các thung lũng ở đây đã đóng vai trò nơi trú ẩn cho sinh vật trong những giai đoạn khí hậu lạnh của Đệ tứ kỷ, nên nhiều dòng cổ thực vật thoát được cảnh tuyệt diệt.

Ba danh hiệu quốc tế trên cùng một khu đất

Thần Nông Giá được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc ghi vào mạng lưới khu dự trữ sinh quyển thế giới, công nhận là công viên địa chất toàn cầu, và ngày 17 tháng 7 năm 2016 được ghi vào danh sách Di sản Thiên nhiên Thế giới tại kỳ họp thứ 40 của Ủy ban Di sản Thế giới. Vùng di sản có diện tích 73.318 héc-ta và vùng đệm 41.536 héc-ta, được ghi theo hai tiêu chí: là ví dụ tiêu biểu cho các quá trình sinh thái và tiến hóa đang diễn ra, và là nơi lưu giữ đa dạng sinh học tại chỗ cùng các loài có nguy cơ tuyệt chủng.

Theo tài liệu của cơ quan lâm nghiệp Trung Quốc, đây là khu vực đầu tiên của Trung Quốc và là khu thứ hai trên thế giới hội đủ cả ba danh hiệu này của tổ chức. Cùng với đó là danh hiệu vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế của hồ Đại Cửu.

Loài vật làm nên tên tuổi khu rừng

• Voọc mũi hếch vàng, tên khoa học là Rhinopithecus roxellana: đây là loài được chọn làm loài biểu tượng của khu bảo tồn, và Thần Nông Giá là một trong những nơi tập trung quần thể lớn nhất. Con số được cơ quan lâm nghiệp nêu là hơn 1.470 cá thể, sinh sống trên vùng sinh cảnh rộng 354 ki-lô-mét vuông. Chúng là loài ăn lá, sống thành đàn lớn và chịu lạnh tốt.
• Hiện tượng bạch tạng: ở Thần Nông Giá ghi nhận tương đối nhiều cá thể động vật lông trắng gồm gấu trắng, hươu trắng, khỉ trắng, hổ trắng, rắn trắng và hoẵng trắng. Việc nhiều loài khác nhau cùng xuất hiện cá thể bạch tạng trong một vùng hẹp vẫn là đề tài được các nhà sinh thái học giải thích bằng nhiều giả thuyết khác nhau, chứ chưa có kết luận thống nhất.
• Cây hoa bồ câu (Davidia involucrata) — loài được gọi là hóa thạch sống của thực vật, hoa thực chất là những lá bắc trắng rủ xuống trông như đàn bồ câu đậu trên cành.
• Bạc sam (Cathaya argyrophylla) và các loài lãnh sam — nhóm thực vật cổ còn sót lại, mọc thành những dải rừng nhỏ trên sườn cao.
• Về số lượng loài: tài liệu công viên địa chất thống kê tới năm 2014 khu vực có 3.239 loài thực vật bậc cao; một số tài liệu khác nêu khoảng 3.758 loài thực vật có mạch và hơn 600 loài động vật có xương sống hoang dã. Các con số này không hoàn toàn khớp nhau giữa các nguồn, tùy cách thống kê và thời điểm.

Đại Cửu Hồ — vùng đất ngập nước trên cao

Đại Cửu Hồ là một bồn địa nhỏ nằm ở độ cao khoảng 1.700 mét với chín mặt hồ nối nhau giữa các dải đồng cỏ và rừng. Đây là vùng đập ngăn rêu than bùn điển hình, được ghi nhận là vùng đất ngập nước cận núi có diện tích lớn nhất, độ cao lớn nhất và còn nguyên vẹn nhất ở khu vực cận nhiệt đới miền trung Trung Quốc, trữ lượng than bùn cũng lớn nhất trong cùng đới vĩ độ. Vào cuối thu, cỏ ở đây chuyển vàng trong khi rừng quanh hồ vẫn xanh, tạo thành dải màu được du khách chụp nhiều nhất trong năm.

Những điểm chính trong khu

• Thần Nông Đỉnh: khu đỉnh núi cao nhất với mốc ghi độ cao 3.106,2 mét, đường đi bộ và các bậc thang gỗ men theo sườn.
• Bản Bích Nham: dãy đá trồi lên khỏi mặt đất như một bức tường, nơi thường xuyên có quần thể voọc mũi hếch xuất hiện. Con đường bậc đá xuyên qua các khối đá là đoạn đi bộ được nhắc tới nhiều.
• Kim Hầu Lĩnh: khu rừng thưa có thác nước và rêu xanh quanh năm, từng là nơi trú của đàn voọc.
• Thần Nông Cốc: thung lũng sâu với vách đá và hệ thống bậc gỗ đi xuống dọc theo suối.
• Lão Quân Sơn: đỉnh cao thứ hai, gắn với truyền thuyết Lão Tử tu luyện, ít người đi hơn và thường trong sương mù.
• Hồ Đại Cửu: khu ngập nước kể trên, cách khu đỉnh núi hơn một trăm ki-lô-mét theo đường núi.

Chuyện "người rừng" và những gì chưa được kiểm chứng

Thần Nông Giá được thế giới bên ngoài biết tới nhiều nhất từ câu chuyện về "dã nhân" — người rừng. Từ thập niên 1970, nhiều đoàn khảo sát được tổ chức để tìm dấu vết sinh vật này; người ta thu được các mẫu tóc, dấu chân và lời kể của dân địa phương. Điều cần nói thẳng: cho tới nay chưa có mẫu vật, ảnh chụp rõ ràng hay bằng chứng di truyền nào được công bố và kiểm chứng độc lập để xác nhận một loài linh trưởng lớn chưa biết trong vùng này. Câu chuyện vì thế nên được đọc như một phần của văn hóa địa phương, không phải một sự kiện khoa học. Bù lại, chính câu chuyện ấy đã khiến khu rừng được bảo vệ sớm hơn nhiều nơi khác.

Đi lại và những điều cần lưu ý

Thần Nông Giá nằm trên trục đường quốc lộ G209. Du khách thường vào bằng sân bay Thần Nông Giá ở Hồng Bình — sân bay nhỏ, ít chuyến — hoặc đi tàu tới Nghi Xương rồi theo ô tô lên; từ Vũ Hán đi ô tô thường mất khoảng bảy tới tám tiếng. Trấn Mộc Ngư là nơi tập trung khách sạn và là điểm xuất phát của phần lớn tuyến tham quan.

Điểm cần biết trước khi đi là khu được chia thành nhiều khu thắng cảnh bán vé riêng, và khoảng cách giữa các khu khá xa, có khu cách nhau hàng giờ lái xe. Giá vé, giờ mở cửa và quy định chuyển tuyến thay đổi theo từng năm, nên phải tra lại trước khi khởi hành thay vì tin vào bài viết cũ. Người địa phương thường khuyên đi từ tháng Năm tới tháng Mười, và mùa hè là lúc nơi đây đông nhất vì thời tiết mát hơn các thành phố vùng thấp. Sương và mưa ở đây có thể bất ngờ nên áo mưa và giày có độ bám tốt là cần thiết.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Thần Nông Giá · Cục Lâm nghiệp và Đồng cỏ Quốc gia Trung Quốc — 这，就是神农架国家公园候选区 · Cục Lâm nghiệp và Đồng cỏ Quốc gia Trung Quốc — 神农架国家公园：北纬31°的自然胜境 · Bách khoa Baidu — 中国神农架世界地质公园 · Trung tâm Di sản Thế giới của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc — Hubei Shennongjia