Vô Tích và hồ Thái Hồ: hồ nước ngọt lớn thứ ba Trung Quốc

Một biển nước nông

Thái Hồ nằm trên đồng bằng châu thổ Trường Giang, phần lớn thuộc tỉnh Giang Tô, bờ phía nam giáp tỉnh Chiết Giang. Đây là hồ nước ngọt lớn thứ ba Trung Quốc, sau hồ Bà Dương và hồ Động Đình. Con số diện tích không thống nhất giữa các nguồn: 2.250 ki-lô-mét vuông theo một số tài liệu, 2.338 theo số khác, và 2.425 theo Sách Bách khoa Britannica; chênh lệch phần lớn vì mực nước hồ lên xuống theo mùa. Chỗ đáng chú ý hơn là độ sâu: trung bình chỉ khoảng 1,9 đến 2 mét, chỗ sâu nhất chừng 2,6 mét, chứa khoảng 4,66 tỉ mét khối nước. Một mặt hồ rộng gấp hàng trăm lần Tây Hồ ở Hàng Châu nhưng nông tới mức hai người đàn ông đứng nối nhau là đã quá đầu.

Giữa mặt nước ấy có khoảng chín mươi đảo lớn nhỏ. Bốn thành phố lớn cùng nằm trên bờ: Tô Châu, Vô Tích, Thường Châu thuộc Giang Tô và Hồ Châu thuộc Chiết Giang. Vô Tích ở bờ bắc, quay mặt ra hồ.

Vô Tích: thành phố quay mặt ra hồ

Đoạn bờ bắc này được mô tả là có bảy mươi hai doi đất và đỉnh núi nhô ra mặt nước cùng bốn mươi tám đảo nhỏ. Nổi nhất trong số đó là Nguyên Đầu Chử, nghĩa là "mũi đầu rùa" — một doi đất nhô ra hồ ở quận Tân Hồ, phía tây nam thành phố. Khu vườn ở đây được lập năm 1917; thời Dân Quốc, những gia đình giàu quanh vùng tới dựng biệt thự và vườn riêng bên doi đất, để lại một cụm công trình nằm rải rác giữa rừng thông và cây cổ thụ. Câu chữ hay được nhắc về nơi này — "chỗ đẹp nhất của Thái Hồ, rốt cuộc vẫn ở Nguyên Đầu Chử" — thường được gán cho Quách Mạt Nhược, nhưng tôi không đối chiếu được văn bản gốc, nên xin để nó ở dạng câu truyền miệng.

Mùa anh đào là mùa đông nhất. Vào khoảng tháng ba, tháng tư, khu vườn anh đào trong công viên nở rộ và người Vô Tích coi đó là dịp cả thành phố kéo ra bờ nước. Trên doi đất còn có một công viên khác quay ra vụng nước nhỏ nằm giữa hồ và đất liền, nên từ trên đồi nhìn xuống thấy hai lớp mặt nước chồng lên nhau, một lớp phẳng lặng và một lớp có sóng.

Người khổng lồ bằng đồng bên bờ hồ

Phía tây nam Vô Tích, ở Mai Sơn, có tượng Phật Thích Ca lớn nhất trong số các tượng đồng đứng ngoài trời của Trung Quốc. Tượng cao 88 mét, trong đó thân Phật 79 mét và đài sen 9 mét; tượng ghép từ 1.560 tấm đồng, dùng khoảng 725 tấn đồng, do nhà điêu khắc Ngô Hiển Lâm ở Nam Kinh thiết kế, khánh thành ngày 15 tháng 11 năm 1997 và được ghi là cao hơn tượng Phật Lạc Sơn ở Tứ Xuyên mười bảy mét. Dưới chân tượng là chùa Hường Phúc; tư liệu của khu danh thắng nói dòng thiền ở đây đã có từ đời Đường và được vua Chân Tông nhà Bắc Tống ban tên — phần này tôi chỉ ghi lại theo lời giới thiệu của khu du lịch, chưa có sử liệu độc lập để kiểm chứng. Truyền thuyết địa phương còn kể rằng nhà sư Huyền Trang trên đường đi qua đã đặt tên ngọn núi nhỏ này là Tiểu Linh Sơn; đó là truyện kể, không phải ghi chép.

Bên bờ hồ cũng có phim trường Tam Quốc thành, dựng để quay phim truyền hình về thời Tam Quốc, nay mở cửa cho khách tham quan. Nó nằm cùng dải bờ với Nguyên Đầu Chử, và là ví dụ cho thấy Vô Tích đối xử với hồ theo hai cách cùng lúc: nguồn nước uống, và sân khấu.

Tháng năm 2007: nước máy có mùi

Vô Tích lấy phần lớn nước sinh hoạt từ Thái Hồ. Cuối tháng năm 2007, tảo lam nở dày do nước thải chưa qua xử lý, nhiệt độ cao và mưa ít, khiến nước hồ có mùi thối và không dùng được. Nước máy thành phố phải ngừng cấp. Các nguồn ghi mốc thời gian khác nhau — có nơi nói từ ngày 22 tháng năm, có nơi nói từ ngày 28 tháng năm — và thời gian gián đoạn cũng được kể là năm ngày hoặc mười ngày. Con số thống nhất hơn là quy mô: hơn hai triệu cư dân thành phố không có nước máy dùng được trong nhiều ngày, và giá nước tháng sáu năm đó được giảm một nửa như một cách bù.

Cách xử lý khi ấy vừa thô vừa gấp: hơn sáu nghìn tấn tảo được vớt khỏi mặt hồ, kali pemanganat được dùng để khử mùi, nước được dẫn từ Trường Giang về pha loãng, và cuối cùng là mưa. Sau sự cố, chính quyền đóng cửa tới khoảng một nghìn nhà máy quanh hồ; Vô Tích chuyển khoảng một nửa nguồn nước sang lấy từ Trường Giang và đẩy ống lấy nước từ ven bờ ra giữa hồ, nơi gió ít dồn tảo vào; tỉnh Giang Tô mở một kế hoạch khắc phục năm năm, và có cục trưởng, chủ tịch huyện bị cách chức vì trách nhiệm. Britannica ghi rằng chính phủ Trung Quốc cam kết chi hơn 14 tỉ đô-la Mỹ cho công cuộc làm sạch hồ.

Nhưng vấn đề không biến mất. Tảo lam vẫn nở vào các mùa hè sau đó, và Thái Hồ vẫn là hồ nước ngọt lớn có mật độ dân cư và nhà máy quanh bờ cao nhất Trung Quốc. Bốn thành phố nằm bên hồ cùng lúc là nguồn thu và nguồn ô nhiễm.

Đường hầm chạy dưới đáy hồ

Ngày 30 tháng 12 năm 2021, hầm Thái Hồ được thông xe. Hầm dài 10,79 ki-lô-mét, sáu làn, tốc độ thiết kế 100 ki-lô-mét một giờ, khởi công tháng giêng năm 2018, kinh phí khoảng 9,9 tỉ nhân dân tệ. Đây là hầm giao thông dưới hồ dài nhất Trung Quốc tính tới thời điểm đó, và là một phần của tuyến cao tốc Thường Châu — Vô Tích dài 43,9 ki-lô-mét. Hầm nối hai huyện ven hồ là Mai Sơn và Nam Tuyền, rút thời gian đi lại giữa chúng xuống còn khoảng một nửa. Một cái hồ sâu trung bình hai mét, mười bốn năm sau lần tảo làm cả thành phố khát nước, lại là chỗ người ta khoan xuyên qua đáy.

Đi lại và những chỗ nên cẩn thận

Vô Tích nằm trên tuyến đường sắt cao tốc giữa Thượng Hải, Tô Châu và Nam Kinh, nên tới đây thường dễ hơn tới nhiều điểm ven hồ khác; từ ga tới Nguyên Đầu Chử và Linh Sơn có xe buýt và taxi. Mùa hè oi và mưa nhiều, mùa đông ẩm và lạnh; khoảng dễ chịu nhất là cuối xuân và giữa thu. Điểm tham quan ven hồ khá rộng, đi bộ hết một khu thường mất nửa ngày.

Về số liệu, xin nhấn lại hai chỗ còn lệch nhau: diện tích hồ được ghi 2.250, 2.338 và 2.425 ki-lô-mét vuông tuỳ nguồn, và các mốc thời gian của sự cố nước năm 2007 cũng khác nhau giữa các bản tin. Những gì chắc chắn chỉ là quy mô: hơn hai triệu người, nhiều ngày, và một hồ nước ngọt bị tảo chiếm kín mặt.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Lake Tai · Sách Bách khoa Britannica — Lake Tai · Trung tâm Wilson — Taihu: Green Wash or Green Clean? · China Daily — Algae lake tap water back to normal in Wuxi · China Daily — Lingshan Mountain, Wuxi · Cục Thông tin Quốc vụ viện Trung Quốc — China's longest underwater highway tunnel opens to traffic