Thẩm Dương và Tử Cấm Thành nhà Thanh: kinh đô Mãn trước khi vào Trung Nguyên

Thẩm Dương — kinh đô của người Mãn trước khi tiến vào Trung Nguyên

Năm 1644, quân Thanh vượt qua cửa ải Sơn Hải Quan để tiến vào Bắc Kinh và dựng nên vương triều cuối cùng của đế chế Trung Hoa. Nhưng trước ngày đó gần hai thập kỷ, người Mãn đã có một kinh đô riêng ở vùng đông bắc, và ở giữa kinh đô ấy là một tòa cung điện được khởi dựng từ năm 1625. Người Trung Quốc gọi nó là Thịnh Kinh Cố Cung hay Cố cung Thẩm Dương, còn trong nhiều tài liệu phương Tây nó mang tên Mukden Palace.

Một cung điện ra đời trước khi có triều Thanh

Cố cung Thẩm Dương nằm ở trung tâm thành phố Thẩm Dương, thủ phủ tỉnh Liêu Ninh, đông bắc Trung Quốc. Công trình được khởi dựng năm 1625 dưới thời Nỗ Nhĩ Cáp Xích, người sáng lập nhà Hậu Kim, rồi tiếp tục được mở mang và hoàn thiện dưới thời con trai ông là Hoàng Thái Cực. Đây là nơi sinh sống và làm việc của ba vị hoàng đế đầu tiên của nhà Thanh trong khoảng thời gian 1625–1644.

So với Tử Cấm Thành Bắc Kinh khởi công từ năm 1406 và rộng hàng trăm nghìn mét vuông, cung điện ở Thẩm Dương nhỏ hơn rất nhiều. Các nguồn tài liệu thường ghi diện tích khoảng 60.000 mét vuông, gồm hơn một trăm công trình kiến trúc và hơn 500 gian nhà; một số tài liệu khác lại đưa ra con số khiêm tốn hơn, chỉ vài chục công trình. Con số chính xác còn chênh lệch giữa các nguồn, nên đây là điểm cần kiểm chứng; điều chắc chắn là quy mô của nó chỉ bằng một phần nhỏ so với cung điện ở Bắc Kinh.

Ba khu vực, ba chức năng

Cố cung Thẩm Dương được chia thành ba phần tương đối rõ rệt, phản ánh cách người Mãn buổi đầu tổ chức không gian quyền lực của mình.

• Khu phía đông: trung tâm là Đại Chính điện, một tòa điện hình bát giác với hai tầng mái, nơi cử hành các nghi lễ lớn của vương triều. Hai bên là Mười Đình Vương — mười tòa đình nhỏ xếp thành hai hàng, gắn với hệ thống Bát Kỳ và các quan đầu triều thời khai quốc.
• Khu giữa: gồm Sùng Chính điện, nơi Hoàng Thái Cực thiết triều; Phượng Hoàng lâu cao ba tầng, từng là công trình cao nhất Thẩm Dương thời bấy giờ; và Thanh Ninh cung, khu ở của hoàng đế với những đặc trưng kiến trúc Mãn như bếp lò lớn và sàn sưởi kiểu kang.
• Khu phía tây: được bổ sung muộn hơn dưới thời Càn Long. Nổi bật nhất là Văn Sóc các, xây năm 1782, dùng để lưu trữ bộ sách khổng lồ Tứ Khố Toàn Thư do triều đình nhà Thanh biên soạn.

Kiến trúc nơi đây mang dấu ấn Mãn Châu và cả ảnh hưởng Tây Tạng rõ hơn cung điện Bắc Kinh. Mái ngói tráng men vàng viền xanh, cột gỗ sơn đỏ và các chi tiết trang trí hình rồng được bố trí theo lối riêng, không hoàn toàn tuân theo khuôn mẫu của cung đình Trung Nguyên vốn đã định hình từ thời Minh.

Từ kinh đô tới di sản thế giới

Năm 1636, Hoàng Thái Cực đổi tên nước từ Hậu Kim thành Đại Thanh. Đến năm 1644, khi nhà Thanh chuyển kinh đô về Bắc Kinh, Thẩm Dương — tức Thịnh Kinh — vẫn giữ một vị trí đặc biệt như kinh đô gốc của vương triều. Về sau, các hoàng đế như Khang Hy, Càn Long, Gia Khánh, Đạo Quang mỗi khi tuần du về đông bắc đều dừng chân và ở lại nơi này, đồng thời cho tu sửa, mở rộng thêm cung điện.

Ngày nay, cung điện đã trở thành Bảo tàng Cố cung Thẩm Dương. Năm 1961, Quốc vụ viện Trung Quốc công nhận đây là một trong những di tích văn hóa trọng điểm quốc gia đầu tiên. Tháng 7 năm 2004, trong kỳ họp lần thứ 28 của Ủy ban Di sản Thế giới tại Tô Châu, cung điện Thẩm Dương được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới như phần mở rộng của quần thể Cung điện Hoàng gia triều Minh và Thanh, tức được gộp chung với Tử Cấm Thành Bắc Kinh — công trình đã được công nhận từ năm 1987.

Vì sao cung điện mang tên Mukden

Mukden là cách phiên âm tên gọi tiếng Mãn của Thịnh Kinh, mang nghĩa gần với sự trỗi dậy hay hưng thịnh. Người ta dùng song song cả hai cách gọi — Mukden Palace trong tài liệu tiếng Anh và Thẩm Dương Cố cung trong tiếng Trung — để chỉ cùng một quần thể. Tên gọi Mukden cũng gắn với một giai đoạn đau thương hơn của thành phố: năm 1931, quân Nhật tấn công và chiếm đóng vùng đông bắc trong sự kiện thường được gọi là sự biến Mukden, mở đầu cho hơn một thập kỷ Nhật Bản kiểm soát toàn bộ đông bắc Trung Quốc.

Đến Thẩm Dương xem gì ngoài cung điện

Thẩm Dương có hệ thống tàu điện ngầm và đường sắt thuận tiện, là cửa ngõ phổ biến của du khách khi vào vùng đông bắc. Ngoài Cố cung, thành phố còn nhiều điểm gắn với lịch sử cận đại, như Bảo tàng lịch sử sự biến 18 tháng 9 về cuộc tấn công năm 1931, hay phủ đệ cũ của Trương Tác Lâm — người từng là một trong những quân phiệt mạnh nhất đông bắc.

Cần lưu ý rằng giờ mở cửa và giá vé của Bảo tàng Cố cung Thẩm Dương có thể thay đổi theo mùa và theo quy định của ban quản lý; các con số được những trang du lịch nêu không hoàn toàn thống nhất, nên người đi tự túc nên kiểm tra trên kênh chính thức trước chuyến đi thay vì tin vào một con số cố định.

Điều đáng nhớ ở Cố cung Thẩm Dương không nằm ở quy mô, mà ở việc nó cho thấy một triều đại đã tự tổ chức không gian quyền lực ra sao trước khi trở thành đế quốc Trung Nguyên: ngôi điện bát giác của bộ lạc, những chiếc đình dành cho các kỳ chủ, và một cung điện vừa học theo Trung Nguyên vừa giữ gìn tập tục của thảo nguyên và rừng núi đông bắc.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Cố cung Thẩm Dương · UNESCO World Heritage Centre — Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang · VOV — Cố Cung Thẩm Dương, hoàng cung thời kỳ đầu của triều đình Mãn Thanh · Bảo tàng Cố cung Thẩm Dương — Giới thiệu · Riba.vn — Khám phá Cố cung Trung Quốc