Hồ Lugu và người Mosuo: vùng mẫu hệ bên hồ nước cao nhất Vân Nam

Hồ Lugu — "hồ mẹ" của người Mosuo

Lugu là một hồ nước ngọt trên cao nguyên Vân Quý, nằm đúng chỗ biên giới giữa hai tỉnh Vân Nam và Tứ Xuyên của Trung Quốc cắt ngang mặt nước. Phần phía tây và nam thuộc huyện tự trị dân tộc Di Ninh Lạng, thành phố Lệ Giang; phần phía đông thuộc huyện Diêm Nguyên, châu tự trị dân tộc Di Lương Sơn của Tứ Xuyên. Người Mosuo sống quanh hồ không gọi nó bằng cái tên hành chính ấy, mà gọi là "hồ mẹ".

Một hồ nước sâu và cao bậc nhất phương nam

Mặt hồ nằm ở cao độ khoảng 2.685 mét so với mực nước biển, mức cao nhất trong các hồ của tỉnh Vân Nam. Diện tích mặt nước được các nguồn ghi khoảng 48,5 ki-lô-mét vuông, nhiều tài liệu du lịch làm tròn thành 50 ki-lô-mét vuông; chiều dài lớn nhất chừng 9,4 ki-lô-mét, và chỗ sâu nhất chạm 93,5 mét, đưa nó vào nhóm hồ nước ngọt sâu nhất Trung Quốc. Hồ được cho là hình thành trong một đới đứt gãy địa chất từ cuối đại Tân sinh, nên lòng hồ sâu và bờ dốc. Nước hồ được cấp chủ yếu bởi các dòng suối quanh vùng, trong đó có sông Mosuo, và thoát ra theo một con sông chỉ chảy theo mùa rồi hòa vào sông Nhã Lung.

Trên mặt hồ có năm hòn đảo, bốn bán đảo, mười bốn vịnh và mười bảy bãi cát; đó là lý do đường bờ khá ngoằn ngoèo và mở ra nhiều góc nhìn khác nhau tùy theo chỗ đứng. Tên gọi Lugu bắt nguồn từ tiếng Mosuo, theo nghĩa "rơi xuống nước", còn chữ "hồ" là cách gọi của tiếng Hán ghép vào sau.

Người Mosuo và một cách phân loại gây tranh cãi

Người Mosuo, còn viết là Ma Thoa, sống tập trung quanh hồ Lugu và vùng Vĩnh Ninh, với dân số ước tính khoảng bốn mươi đến năm mươi nghìn người. Họ nói tiếng Na, một ngôn ngữ thuộc nhóm Naish trong ngữ hệ Hán – Tạng, và theo hai truyền thống tôn giáo song song: Đạt Ba, tín ngưỡng bản địa do các thầy cúng hành lễ, và Phật giáo Tây Tạng phái Cách-lỗ.

Điểm dễ gây nhầm lẫn nhất là cách xếp dân tộc. Về mặt hành chính, chính quyền Trung Quốc ở Vân Nam xếp người Mosuo vào dân tộc Naxi, còn ở Tứ Xuyên lại xếp họ vào dân tộc Mông Cổ. Phần lớn nhà nhân học coi Mosuo là một nhóm có văn hóa riêng, khác biệt với người Naxi dù có quan hệ gần gũi. Vì vậy khi đọc tài liệu, cần phân biệt giữa cách phân loại hành chính và cách người Mosuo tự nhận mình.

Mẫu hệ — và khoảng cách giữa "mẫu hệ" với "mẫu quyền"

Tổ chức xã hội của người Mosuo lấy đơn vị nhà ở gọi là awo, thường gồm khoảng hai mươi người cùng dòng mẹ. Nhà cửa, đất đai và gia súc thuộc sở hữu chung của cả nhà; tài sản truyền theo dòng nữ, và người phụ nữ lớn tuổi nhất giữ vai trò chủ hộ, quyết định việc lớn trong nhà. Khi một awo đông quá thì tách ra thành nhiều awo nhỏ nhưng vẫn thuộc dòng mẹ chung.

Cần nói thẳng một điều mà nhiều bài viết du lịch bỏ qua: mẫu hệ không đồng nghĩa với mẫu quyền. Quyền lực chính trị ở thôn bản trên thực tế thường nằm trong tay đàn ông, dù vai trò kinh tế và quyết định trong gia đình thuộc về phụ nữ. Các nhà nghiên cứu còn đang tranh luận nên gọi xã hội Mosuo là mẫu hệ, mẫu quyền hay "lấy mẹ làm trung tâm".

"Hôn nhân đi bộ" — điều gì đúng, điều gì bị thổi phồng

Cơ chế hôn nhân nổi tiếng của người Mosuo thường được gọi là "hôn nhân đi bộ" hay tẩu hôn. Đại ý: nam nữ tự do chọn bạn tình dựa trên tình cảm, hai người không lập thành một hộ riêng và không sống chung nhà; ban đêm người nam tới nhà người nữ, sáng hôm sau trở về nhà mẹ mình. Con cái sinh ra thuộc dòng mẹ, mang họ mẹ và được cả dòng họ ngoại nuôi dưỡng; người cậu, tức anh hoặc em trai của mẹ, đóng vai trò người cha về mặt xã hội.

Quan hệ như vậy có thể bắt đầu và kết thúc tương đối nhẹ nhàng, không ràng buộc bằng tài sản chung. Nhưng phải nói rõ: đây là mô tả chuẩn mực truyền thống, và thực tế đang biến đổi rất nhanh. Từ khi du lịch bùng nổ, nhiều gia đình Mosuo chuyển sang hôn nhân đăng ký và sống riêng theo kiểu phổ thông, đặc biệt ở các làng gần trục đường chính. Đến một ngôi làng ven hồ hôm nay, không thể mặc định rằng mọi nhà đều còn theo nếp cũ.

Núi Nữ Thần và những điểm quanh hồ

• Bán đảo Lige và làng Lige: mũi đất nhô ra hồ, trên eo nối có một cụm nhà và khách sạn nổi bật trong mọi bức ảnh về Lugu. Đây là điểm được chụp nhiều nhất.
• Làng Lạc Thủy: làng Mosuo lớn và đông khách ở phía Vân Nam, có đường lát gỗ ven nước và nhiều nhà cổ.
• Núi Nữ Thần Gemu: ngọn núi thiêng trong truyền thuyết của người Mosuo, có cáp treo đưa khách lên ngắm toàn cảnh hồ; trên núi có hang với thạch nhũ và các điểm thờ tự.
• Các đảo nhỏ trên hồ: có đảo gắn với di tích tôn giáo, tham quan bằng thuyền gỗ chèo tay.
• Thị trấn Vĩnh Ninh: trung tâm cũ của vùng, có chợ theo phiên và các ngôi chùa Tây Tạng.

Đi Lugu cần biết gì

Hồ cách thành phố Lệ Giang khoảng hai trăm ki-lô-mét đường núi, đi xe thường mất bốn tới năm giờ chứ không nhanh như khoảng cách trên bản đồ. Vì mặt hồ ở cao độ gần 2.700 mét, người mới lên có thể thấy hơi mệt, khó thở nhẹ; nên lên từ từ và tránh vận động mạnh trong ngày đầu. Vùng này nắng gắt nhưng gió lạnh về chiều, mùa hè là mùa mưa còn mùa đông có thể có tuyết trên các đỉnh cao.

Khu thắng cảnh bán vé vào cửa riêng, và các dịch vụ như thuyền, cáp treo, xe điện tính phí độc lập. Giá vé, giờ mở cửa và quy định tham quan thay đổi theo từng năm, nên phải tra trên kênh chính thức trước khi đi thay vì tin vào con số trong bài viết cũ. Điều đáng nhớ ở Lugu không chỉ là màu nước xanh thẫm giữa núi, mà là việc một cộng đồng nhỏ vẫn đang cố giữ cách tổ chức gia đình khác với phần còn lại của thế giới, trong khi chính dòng khách tới xem nó lại là lực đẩy làm nó thay đổi.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Hồ Lugu · Wikipedia tiếng Anh — Lugu Lake · Wikipedia tiếng Anh — Mosuo people · BBC Travel — China's 'Kingdom of Women' · Tân Hoa Xã — Lugu Lake, the mother lake of the Mosuo