Ngụy Sơn và Ngụy Bảo Sơn: đất phát tích của nước Nam Chiếu

Ngụy Sơn — thị trấn cổ dưới chân núi Ngụy Bảo

Cách thành phố Đại Lý của tỉnh Vân Nam chừng năm mươi ki-lô-mét về phía nam có một huyện mà người ngoài ít nhắc tới: Ngụy Sơn, tên đầy đủ là huyện tự trị dân tộc Di và dân tộc Hồi Ngụy Sơn, thuộc châu tự trị dân tộc Bạch Đại Lý. Huyện được đặt theo tên ngọn núi nằm ngay phía nam huyện thành: núi Ngụy Bảo. Và chính vùng đất này là nơi sinh ra một trong những vương quốc từng làm chủ cả vùng tây nam Trung Quốc thời Đường — nước Nam Chiếu.

Ngụy Sơn là gì so với Ngụy Bảo Sơn

Hai cái tên dễ bị lẫn vì chỉ hơn kém nhau một chữ. Ngụy Sơn là huyện và thị trấn, nơi có khu phố cổ mà người ta vẫn gọi là Ngụy Sơn cổ thành. Ngụy Bảo Sơn, còn gọi tắt là Ngụy Sơn, là ngọn núi đạo giáo cách huyện thành khoảng mười ki-lô-mét về phía nam. Người xưa tin rằng trong núi có khí báu tỏa ra nên mới đặt tên "Ngụy Bảo", nghĩa là núi báu.

Thị trấn cổ và lưới ô bàn cờ

Ngụy Sơn cổ thành được các sử liệu địa phương ghi là xây dựng năm 1390, tức năm Hồng Vũ thứ hai mươi ba đời Minh. Thành cũ có tường bao chu vi hơn bốn dặm, bốn cổng lớn: cổng đông tên Trung Vũ, cổng nam tên Nghinh Huân, cổng tây tên Uy Viễn, cổng bắc tên Cung Thần. Nhìn từ trên cao, thành có dạng gần vuông và vẫn giữ cách bố trí kiểu bàn cờ từ thời dựng thành đến nay: giữa thành là lầu Tinh Củng đóng vai trò như "chuôi ấn", từ đó bốn con đường lớn tỏa ra bốn hướng. Ngày nay khu cổ nằm trong khoảng ba ki-lô-mét vuông, gồm hai mươi lăm con phố và mười tám ngõ, tổng chiều dài khoảng mười bốn ki-lô-mét.

Ngụy Sơn còn được gọi là "văn hiến danh bang", nghĩa là đất học nổi tiếng, bởi trong các đời Minh và Thanh nơi đây đã sinh ra nhiều người đỗ đạt. Năm 1994, Quốc vụ viện Trung Quốc công nhận Ngụy Sơn là thành phố lịch sử văn hóa quốc gia, và chính vì được bảo tồn khá nguyên vẹn nên phố cổ giữ được cảm giác của một thị trấn cũ chứ không giống một điểm du lịch được làm mới.

Cung Thần Lâu — biểu tượng đã một lần cháy rụi

Ám ảnh của Ngụy Sơn từng là lầu Cung Thần, một tòa lầu gỗ dựng trên cổng bắc của tường thành từ cuối thế kỷ mười bốn. Lầu cao khoảng hai mươi ba mét rưỡi, nhiều tầng mái, được coi là một trong những lầu gỗ cổ nguyên vẹn nhất Vân Nam. Nhưng rạng sáng ngày mùng ba tháng một năm 2015, một đám cháy đã thiêu rụi phần gỗ phía trên của tòa lầu; không có thiệt hại về người. Sau đó lầu Cung Thần được phục dựng lại. Vì vậy cần nói rõ để tránh ngộ nhận: tòa lầu đứng đó hôm nay là bản dựng lại, còn phần gỗ cổ đã mất trong vụ cháy.

Quê hương của nước Nam Chiếu

Ngụy Sơn được xem là đất phát tích của nước Nam Chiếu. Thời Đường, ở vùng này tồn tại các bộ lạc được gọi là "chiếu"; bộ lạc Mông Xá, đóng ở khu Ngụy Sơn, là chiếu nằm tận cùng phía nam trong nhóm sáu chiếu. Năm 738, thủ lĩnh Mông Xá là Bì La Các dưới sự hậu thuẫn của nhà Đường đã thống nhất sáu chiếu và lập ra nước Nam Chiếu. Từ đây dòng họ cai trị Nam Chiếu bước ra làm chủ vùng Vân Nam rộng lớn trước khi rời kinh đô về hướng Đại Lý.

Ngày nay, dấu vết của người Nam Chiếu còn in đậm ở Ngụy Sơn trong các ngôi đền miếu và cả trong cách người địa phương kể chuyện về tổ tiên của một vương triều cổ.

Ngụy Bảo Sơn — ngọn núi đạo giáo

Cách huyện thành khoảng mười ki-lô-mét, Ngụy Bảo Sơn là một trong những ngọn núi đạo giáo nổi tiếng của Trung Quốc, thường được xếp vào nhóm mười ba núi đạo giáo lớn, một số tài liệu ghi con số mười bốn. Khu danh thắng rộng khoảng mười chín phẩy bốn ki-lô-mét vuông; đỉnh cao nhất được Wikipedia tiếng Trung ghi 2.509 mét, trong khi một số trang du lịch lại nêu 2.569 mét — con số chưa thống nhất giữa các nguồn. Ngọn núi nằm trong quần thể danh thắng cấp quốc gia của Đại Lý và được xếp hạng khu du lịch cấp AAAA.

Điều khiến Ngụy Bảo Sơn khác các núi đạo giáo khác nằm ở mối liên hệ với Nam Chiếu. Tương truyền tổ tiên của dòng họ Mông Xá, Tế Nô La, từng được thần tiên truyền đạo trên núi; trên đường lên còn có hòn đá được gọi là "đá Lão Quân ngồi thiền". Dù đây là truyền thuyết dân gian chứ không phải chính sử, nó khiến ngọn núi mang thêm vai trò đất tổ của một vương quốc. Trên núi có một ngôi đền lớn tên Tuần Sơn Điện, còn gọi là Thổ Chủ Miếu, thờ Tế Nô La — vị vua đầu của Mông Xá, được tôn làm vị thổ chủ thần đầu tiên. Việc thờ một người từng có thật thay vì thần tiên khiến Ngụy Bảo Sơn khác biệt với nhiều núi đạo giáo thuần tín ngưỡng.

Một hệ thống đền đài hơn hai chục ngôi

Kiến trúc trên núi nép vào sườn dốc và rừng già, chia thành hai khu: tiền sơn thoải và hậu sơn dốc. Theo các tài liệu địa phương, hai bên sườn ngọn chính có hơn hai mươi đền đài.

• Tiền sơn: Cam Lộ Đình, Tuần Sơn Điện (Thổ Chủ Miếu), Long Đàm Điện, Ngọc Hoàng Các, Quan Âm Điện, Thanh Hà Quán, Lão Quân Điện và một số đình nhỏ. Ngọc Hoàng Các được ghi là dựng năm 1688, tức năm Khang Hy thứ hai mươi hai.
• Đỉnh núi: Đẩu Mẫu Các, từ đây đi xuống hậu sơn.
• Hậu sơn: Tam Thanh Điện, Bồi Hạc Lâu, Hàm Chân Lâu, Trường Xuân Động và các miếu quán khác. Trong số này, Trường Xuân Động về sau được xếp hạng di tích văn hóa trọng điểm quốc gia, có tranh tường và chạm khắc mô tả các vị thần đạo giáo.

Ngoài đạo giáo, trên núi còn có một ít công trình Phật giáo như Quan Âm Điện và Cam Lộ Đình, cho thấy tín ngưỡng ở Ngụy Bảo Sơn không hoàn toàn thuần nhất. Cây cổ thụ, tường đỏ và những mái cong ẩn trong sương là đặc trưng của ngọn núi này hơn là cảnh trí hoành tráng.

Đến Ngụy Sơn cần biết gì

Từ Đại Lý có thể tới Ngụy Sơn bằng tàu hoặc ô tô trong khoảng một tới hai giờ, nên nơi đây thích hợp cho một chuyến đi trong ngày hoặc một đêm. Mùa đẹp để thăm là mùa xuân và mùa thu; lễ hội đuốc của người Di, tổ chức vào khoảng tháng sáu âm lịch, là dịp địa phương đông và rực lửa. Một số món ăn địa phương như mì kéo sợi dài một sợi và bún thịt truyền thống được người địa phương giới thiệu với khách.

Ngụy Sơn là ví dụ cho một nghịch lý quen thuộc của du lịch Vân Nam: một thị trấn có bề dày lịch sử và kiến trúc Minh – Thanh còn khá nguyên vẹn lại vắng khách hơn nhiều so với các phố cổ nổi tiếng gần đó, chính vì thế mà giữ được nhịp sống thật. Điều cần nhớ là các con số như độ cao, số lượng đền đài và mốc thời gian phục dựng của lầu Cung Thần có thể khác nhau giữa các nguồn, nên người đi tự túc nên kiểm tra lại trước khi lên đường.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Nam Chiếu · Wikipedia tiếng Trung — 巍宝山 · Wikipedia tiếng Anh — Gongchen Tower · GoKunming — Weishan, Yunnan: Birthplace of an ancient kingdom · Bách khoa Baidu — 巍山古城