Bình Dao

Bình Dao (平遥, bính âm Píngyáo) là thị trấn nằm ở trung tâm tỉnh Sơn Tây, cách thành phố Thái Nguyên chừng 90 km về phía nam. Bao quanh nó là một vòng tường gạch dài 6.163 m; bên trong gần như còn nguyên một thành phố thời Minh – Thanh: phố lát đá, hiệu buôn, đền miếu, nhà tứ hợp viện. Đây không phải một bảo tàng đóng kín — hơn 20.000 người vẫn sống và buôn bán trong thành, và chính vì thế Bình Dao được coi là ví dụ còn sống nhất của một thành phố cổ ở Trung Quốc.

Tháng 12 năm 1997, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc (UNESCO) ghi "Thành cổ Bình Dao" vào Danh sách Di sản Thế giới theo tiêu chí (ii), (iii), (iv), hồ sơ số 812. Hồ sơ nhận xét đây là "một ví dụ được bảo tồn đặc biệt tốt của một thành phố Hán truyền thống, được thành lập từ thế kỷ 14", và đặc biệt lưu ý những công trình gắn với nghiệp vụ ngân hàng — lĩnh vực mà Bình Dao từng giữ vai trò trung tâm của cả Trung Quốc trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.

Hơn 2.800 năm trên đất Sơn Tây

Theo các tư liệu lịch sử được dẫn ở cuối bài, thành được xây dựng dưới đời Chu Tuyên Vương (khoảng 827–782 trước Công nguyên), tức đã có hơn 2.800 năm lịch sử. Thời đó người ta chỉ đắp tường bằng đất nện. Sang đầu thời Bắc Ngụy, nơi này được đổi tên từ "Bình Đào" thành "Bình Dao".

Nhưng phần lớn kiến trúc còn đứng được hôm nay lại là công trình của nhà Minh: năm 1370, tức năm Hồng Vũ thứ ba, tường thành được mở rộng và bọc gạch bên ngoài. Trong hơn 500 năm Minh – Thanh sau đó, tường được tu sửa khoảng 26 lần mà vẫn giữ nguyên kích thước và dáng vẻ cơ bản. Đợt trùng tu có tổ chức gần nhất bắt đầu từ năm 1979.

Tường thành hình con rùa và 72 lầu canh

Nhìn từ trên cao, thành không vuông đều mà được ví với hình con rùa. Cổng nam là đầu rùa, hai giếng nước ngoài cổng chính là hai mắt; hai cổng đông và hai cổng tây là bốn chân; cổng bắc nằm ở nơi thấp nhất, là đuôi rùa. Vì vậy Bình Dao còn có tên "thành Rùa", theo quan niệm rùa là biểu tượng của sự trường tồn.

Trên mặt tường có 72 lầu canh, hơn 3.000 ô châu mai và bốn lầu ở bốn góc. Tương truyền hai con số 72 và 3.000 ứng với 72 học trò xuất sắc và 3.000 môn sinh của Khổng Tử — dấu vết cho thấy Nho giáo ăn sâu tới mức nào trong cách người xưa xây thành. Mặt tường khá hẹp và mép trong thấp, nên khi đi bộ trên tường bạn nên đi lệch vào giữa chứ đừng sát mép.

Trung tâm tài chính của đế chế nhà Thanh

Từ thế kỷ 16, Bình Dao đã là đầu mối tài chính của vùng; đến cuối thế kỷ 19, nó giữ vai trò trung tâm tài chính của cả đế chế Thanh. Trong thành có hơn 20 hiệu buôn tiền và ngân hàng, chiếm hơn một nửa tổng số của toàn quốc — lý do khiến giới nghiên cứu gọi nơi đây là trung tâm ngân hàng của cả đế chế.

Ngôi nhà quan trọng nhất là Nhật Thăng Xương (日昇昌), được đánh giá là hiệu kỳ phiếu — tiền thân của ngân hàng hiện đại — đầu tiên của Trung Quốc. Nhật Thăng Xương ra đời khoảng năm 1823 từ một hiệu nhuộm, và hoạt động cho tới năm 1932. Cách làm của nó rất đơn giản mà hiệu quả: thay vì thồ bạc qua những cung đường đầy cướp, thương nhân nộp tiền ở một chi nhánh và nhận tờ kỳ phiếu, đi tới chi nhánh khác thì lĩnh ra. Ngày nay ngôi nhà cũ vẫn nằm trong thành và là một trong những điểm được khách ghé nhiều nhất. Ngoài ra, Hiệp Đồng Khánh là nơi bạn còn thấy được hầm bạc dưới đất.

Vào thành, đi lại và chuyện vé

Tin tốt trước: vào thành cổ không mất vé. Bạn có thể đi dạo phố Minh – Thanh, ăn, ngủ, chụp ảnh mà không phải trả đồng nào. Chỉ những điểm tham quan bên trong mới cần vé.

Vé phổ thông (通票) giá 125 nhân dân tệ một người, dùng trong 3 ngày, mỗi điểm chỉ vào một lần, gồm 22 điểm: tường thành, Nha môn huyện Bình Dao, Nhật Thăng Xương, Hiệp Đồng Khánh, Văn Miếu, Thành Hoàng Miếu… Học sinh được giảm một nửa. Hai ngôi chùa nằm ngoài thành là Song Lâm Tự (35 tệ) và Trấn Quốc Tự (25 tệ) phải mua vé riêng.

Từ ngày 20 tháng 4 năm 2025, các điểm trong khu danh thắng Bình Dao — gồm cả Song Lâm Tự và Trấn Quốc Tự — mở cửa từ 8:00 đến 18:30, ngừng soát vé trước giờ đóng cửa 15 phút; mùa đông (tháng 12 đến tháng 2) thường đóng sớm hơn, khoảng 17:30. Điểm lên tường ngắm toàn cảnh được nhiều người chọn nhất là cổng nam Nghênh Huân (迎薰门), nhất là lúc hoàng hôn.

Di chuyển: từ Việt Nam bạn bay tới một thành phố lớn của Trung Quốc (Bắc Kinh, Tây An, Thượng Hải…) rồi đi tàu, hoặc bay thẳng tới sân bay Vũ Túc của Thái Nguyên. Ga tàu cao tốc là ga Thành cổ Bình Dao (平遥古城站), đi từ ga Thái Nguyên Nam khoảng nửa giờ; ra ga có thể bắt taxi vào thành chừng 15 phút, hoặc xe buýt số 108 tới Bắc Môn Khẩu. Còn ga Bình Dao (平遥站) nằm ngay cạnh cổng tây, đi bộ vào thành khoảng 15–20 phút. Ô tô không được vào trong thành, nên bạn gửi xe ở bãi ngoài rồi vào bằng xe điện (khoảng 10 tệ một người).

Buổi tối, nếu còn thời gian, chương trình thực cảnh "Lại gặp Bình Dao" (又见平遥) dài 90 phút, vé 238 tệ, diễn lúc 14:00 và 19:00 từ thứ Ba đến Chủ nhật, nghỉ thứ Hai. Còn nếu chỉ muốn đi bộ thì thành khá nhỏ — 2,25 km², bốn phố chính, tám phố nhỏ và 72 ngõ — nên chân là phương tiện tốt nhất.

Vài con số để hình dung sức nặng của nơi này: trong thành còn hơn 220 cửa hiệu cổ dọc các phố lớn, gần 4.000 ngôi nhà ở cổ có giá trị bảo tồn (trong đó 506 ngôi được giữ gìn tốt), cùng hàng trăm đền miếu, công sở và nhà thờ họ. Đi Bình Dao cho đàng hoàng cần ít nhất 2 ngày: một ngày cho tường thành và các điểm trong vé, một ngày lang thang trong các ngõ nhỏ và ăn thịt bò Bình Dao — món đã nổi tiếng từ thời nhà Minh.

Nguồn: UNESCO — Hồ sơ Di sản Thế giới Thành cổ Bình Dao · Wikipedia tiếng Anh — Pingyao · Trung Quốc Ngày nay — bài viết về Thành cổ Bình Dao · Travel China Guide — Tường thành Bình Dao · Sina Finance — bài viết về Thành cổ Bình Dao