Cung Bố Đạt Lạp

Cung Bố Đạt Lạp — khối trắng đỏ đè trên đồi Hồng Lĩnh

Từ bất kỳ con phố nào ở trung tâm Lhasa, hướng mắt về phía tây bắc, bạn cũng thấy một khối kiến trúc trắng – đỏ – vàng đè lên một ngọn đồi đá trơ. Đó là Cung Bố Đạt Lạp, tiếng Hán viết 布达拉宫, tiếng Tạng gọi là pho brang Potala, tọa lạc trên đồi Hồng Lĩnh (Marpo Ri) ở độ cao khoảng 3.700 m so với mực nước biển. Đây từng là cung điện mùa đông của các đời Đạt Lai Lạt Ma, từ năm 1994 là Di sản thế giới được UNESCO ghi danh, và ngày nay mở cửa như một bảo tàng sống về văn hoá Tây Tạng.

Cái tên “Potala” không phải từ ngữ địa phương mà lấy từ núi Potalaka, nơi ở huyền thoại của Quán Thế Âm Bồ Tát. Người Tây Tạng xem Tạng vương Tùng Tán Cán Bố và các đời Đạt Lai Lạt Ma là hoá thân của vị Bồ Tát này, nên cung điện của họ đương nhiên mang tên ngọn núi thiêng ấy. Chính vì lẽ đó, trong tiếng Tạng, người dân ít khi nói “Potala” mà gọi đơn giản là “Đỉnh”.

Quần thể rộng hơn 130.000 m², cao 117 m tính từ chân đồi và khoảng 300 m tính từ lòng thung lũng Lhasa. Mặt bằng vào khoảng 400 m theo chiều đông – tây và 350 m theo chiều bắc – nam. Tường ngoài làm bằng đá và đất nện, dày chừng 3 m ở thân và tới 5 m ở chân móng — cách xây dày dặn ấy giúp công trình đứng vững qua những trận động đất của cao nguyên.

Bạch cung và Hồng cung: hai khối màu, hai chức năng

Bạch cung (Potrang Karpo) hoàn thành trước, năm 1649, nằm ở phía đông. Đây từng là nơi ở, nơi làm việc và nơi tiếp khách của các đời Đạt Lai Lạt Ma; đại sảnh của Bạch cung giữ ngai vàng, còn phòng riêng và sảnh yết kiến nằm ở tầng trên cùng. Màu trắng tượng trưng cho sự thanh tịnh, thuần khiết và lòng từ bi.

Hồng cung (Potrang Marpo) nằm ở phía tây, cao hơn, được thêm vào quần thể trong khoảng 1690–1694 dưới thời nhiếp chính Sangye Gyatso. Đây là phần tôn giáo: nơi đặt các bảo tháp mạ vàng — lăng mộ của những đời Đạt Lai Lạt Ma đã viên tịch — cùng hàng loạt điện thờ, kinh sách, tượng Phật và tranh cuộn. Màu đỏ son gắn với quyền lực, trí tuệ và uy quyền tâm linh.

Theo hồ sơ của UNESCO, riêng phần nội thất của cung lưu giữ 698 bức bích hoạ, gần 10.000 bức tranh cuộn (thangka), vô số tượng, thảm, rèm, đồ sứ, ngọc cùng các vật phẩm vàng bạc, và một khối lượng lớn kinh văn cùng tài liệu lịch sử. Phía tây Hồng cung còn có Namgyel Dratshang, tu viện riêng của Đạt Lai Lạt Ma.

Từ Tùng Tán Cán Bố tới lần trùng tu của Đạt Lai Lạt Ma thứ năm

Khoảng năm 635–638, Tạng vương Tùng Tán Cán Bố dời đô về thung lũng Lhasa và dựng một cung điện trên đồi Hồng Lĩnh. Truyền thuyết quen thuộc kể rằng ông xây cung để đón Công chúa Văn Thành nhà Đường, nhưng ghi chép lịch sử cho thấy cung được dựng trước khi công chúa tới Lhasa, nhằm khẳng định quyền lực của nhà vua và dựng một trung tâm cai trị cả cao nguyên. Cung thời đó có khoảng 1.000 phòng, nhưng đến thế kỷ 9 thì bị chiến tranh, hoả hoạn và sét đánh phá hỏng gần hết.

Năm 1645, Đạt Lai Lạt Ma thứ năm Lozang Gyatso cho xây lại trên nền cũ, sau khi cố vấn tâm linh của ông chỉ ra rằng vị trí này nằm giữa hai tu viện lớn Drepung và Sera cùng thành cổ Lhasa, rất thuận cho việc đặt chính quyền. Bạch cung xong năm 1649, ông dời từ tu viện Drepung về đó và biến nơi này thành trung tâm chính trị lẫn tôn giáo của Tây Tạng. Hồng cung được thêm vào cuối thế kỷ 17, sau khi ông qua đời. Các đời Đạt Lai Lạt Ma kế tiếp bổ sung mái vàng và những công trình phụ; tới năm 1936, khi bảo tháp của Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 hoàn thành, quần thể mới mang dáng vẻ như ngày nay.

Tổng số phòng của cung lên tới hơn 1.000 theo cách đếm truyền thống, hoặc khoảng 1.267 phòng nếu tính cả điện thờ, phòng học Phật, thư viện kinh và khu làm việc. Ngày nay chỉ còn một nhóm nhỏ tu sĩ và nhân viên ở lại để trông coi và bảo quản di sản.

Vé, giờ mở cửa và cách đặt chỗ

Cung Bố Đạt Lạp không bán vé tại chỗ cho khách lẻ. Vé phát theo tên thật, gắn khung giờ vào cửa cố định, và phải đặt trước qua hệ thống đặt vé chính thức của cung (ứng dụng nhỏ trên WeChat). Vé thường mở bán trước khoảng 7 ngày và hết rất nhanh vào mùa cao điểm, nên điều đầu tiên cần nhớ là đừng để tới Lhasa rồi mới lo chuyện vé.

Một điểm nhiều người không biết trước: thời gian tham quan bên trong cung bị giới hạn, thường chỉ khoảng một giờ, tính từ lúc qua cổng trong. Muốn đi trọn Bạch cung lẫn Hồng cung, bạn cần thêm thời gian leo bộ và xếp hàng, nên hãy tính cả buổi. Hành lý cồng kềnh phải gửi ở nơi trông giữ; nước uống và đồ ăn không được mang vào bên trong.

Người nước ngoài vào Tây Tạng: giấy phép là điều kiện bắt buộc

Đây là phần quan trọng nhất với khách Việt Nam và mọi khách mang hộ chiếu nước ngoài. Tây Tạng không cho phép du khách quốc tế tự túc. Muốn vào Khu tự trị Tây Tạng, bạn bắt buộc phải có giấy phép du lịch Tây Tạng (Tibet Travel Permit) do Cục Du lịch Tây Tạng cấp — và giấy phép này không thể tự xin. Nó chỉ được cấp thông qua một công ty du lịch địa phương có tư cách đón khách quốc tế, kèm theo một lịch trình đã được duyệt.

Ba hệ quả thực tế bạn cần chuẩn bị trước: bạn phải mua tour trọn gói do đơn vị được cấp phép tổ chức; bạn phải đi cùng hướng dẫn viên chính thức theo lịch trình ghi trên giấy phép; và bạn sẽ bị kiểm giấy phép khi làm thủ tục bay hoặc lên tàu tới Lhasa. Hồ sơ thường gồm ảnh trang thông tin hộ chiếu, ảnh trang thị thực Trung Quốc (nếu phải xin thị thực), cùng thông tin cá nhân và lịch trình dự kiến. Thời gian xử lý thường vài ngày làm việc, nhưng nên khởi động trước ngày khởi hành khoảng 20–30 ngày để kịp vé máy bay và phòng ở.

Lưu ý thêm: giấy phép du lịch Tây Tạng thường chỉ đủ cho phạm vi Lhasa. Đi xa hơn, như Shigatse, Shannan, Nyingchi hay căn cứ Everest, có thể cần thêm giấy phép riêng do cơ quan công an địa phương cấp. Một số điểm như Hẻm núi lớn Yarlung Tsangpo, Chamdo hay khu vực Yadong vẫn đóng với khách nước ngoài. Quy định có thay đổi theo thời điểm, nên hãy để đơn vị tổ chức tour xác nhận bằng văn bản thay vì dựa vào bài viết cũ.

Thời điểm nên đi và chặng leo dốc

Cung mở quanh năm, mỗi mùa cho một trải nghiệm khác. Tháng 4–5 trời ấm dần, nắng trong, khách còn thưa. Tháng 6–8 là mùa cao điểm của khách nội địa Trung Quốc: cây xanh hơn, không khí nhiều oxy hơn, nhưng đông và khó đặt vé nhất. Tháng 9–10 được xem là mùa đẹp nhất để chụp ảnh, khí trời khô ráo và bầu trời Tây Tạng xanh nhất. Tháng 11–3 vắng khách, lạnh và khô, giá dịch vụ hạ, đổi lại một số dịch vụ du lịch đóng bớt.

Điều đáng cân nhắc là độ cao. Lhasa ở khoảng 3.650 m, bản thân cung ở khoảng 3.700 m, và bạn phải leo khoảng 1.000 bậc thang đá zic zắc để đi hết Bạch cung và Hồng cung. Với người khoẻ mạnh, chặng này vẫn trong tầm, nhưng tuyệt đối không nên đi ngay ngày đầu tới Lhasa. Lời khuyên phổ biến của hướng dẫn viên địa phương là xếp thăm cung vào ngày thứ hai hoặc thứ ba sau khi tới, đi chậm, nghỉ từng đoạn ngắn, và nói với hướng dẫn ngay nếu thấy đau đầu kéo dài hoặc mệt bất thường.

Ngắm từ đâu và ứng xử thế nào

Với người muốn có ảnh đẹp, ba điểm ngắm được nhắc nhiều nhất là: đồi Chakpori — nơi cho góc nghiêng huyền thoại mà bạn vẫn thấy in trên tờ tiền 50 nhân dân tệ; Quảng trường Cung Bố Đạt Lạp đối diện cung, nơi chụp được chính diện toàn bộ quần thể; và Công viên Tông Giác Lộ Khang ở phía sau, nơi mặt hồ phản chiếu trọn khối cung. Từ sân bay Gonggar về trung tâm Lhasa khoảng 60 km, đi mất chừng một giờ.

Về nếp ứng xử, có mấy điều nên nhớ trước khi bước lên bậc thang: tuyệt đối không chụp ảnh bên trong các điện thờ và nơi đặt bảo tháp — quy định này rất nghiêm; ăn mặc kín đáo, không quần đùi, váy ngắn hay áo hở vai; bỏ mũ và kính râm khi vào điện; đi vòng quanh cung theo chiều kim đồng hồ đúng như người Tây Tạng đi lễ kora; không sờ vào tượng, kinh sách hay tranh cuộn; giữ giọng nhỏ vì đây trước hết là nơi hành hương chứ không chỉ là điểm tham quan.

Nếu chỉ có một buổi ở Lhasa, Cung Bố Đạt Lạp vẫn là lựa chọn đúng. Nhưng hãy tới với tâm thế của một người tới thăm một nơi đang hành lễ, chuẩn bị vé từ trước cả tuần, đi chậm vì độ cao, và dành thời gian đứng lại nhìn khối tường trắng đỏ ấy lúc nắng sớm — phần thưởng thật sự của chuyến đi nằm ở khoảnh khắc đó.

Nguồn: UNESCO — Hồ sơ Di sản Thế giới Cung điện Potala · Wikipedia tiếng Việt — Cung điện Potala · Tibet Travel — Cung điện Potala · Tibet Tour — Cung điện Potala · China Highlights — Quy định giấy phép vào Tây Tạng