Vân Cương: 51.000 pho tượng Phật đục vào vách núi Đại Đồng

Vân Cương: ngọn núi được đục thành chùa

Cách trung tâm thành phố Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây, khoảng 16 ki-lô-mét về phía tây, có một vách đá sa thạch chạy dài gần một ki-lô-mét dọc theo chân núi Vũ Châu, phía trước là dòng sông Thập Lý. Nhìn từ xa, đó chỉ là một sườn núi vàng nâu bình thường. Nhưng khi lại gần, cả vách núi mở ra thành hàng chục cái hang, và trong mỗi cái hang là những pho tượng Phật lớn đến mức đầu người chỉ ngang bàn chân tượng. Đây là Vân Cương, quần thể hang Phật được đục thẳng vào lòng núi, chứ không phải tượng đắp xong rồi khiêng vào chùa.

Tên đầy đủ trong tiếng Trung là Vân Cương thạch quật, nghĩa là hang đá Vân Cương; tên cũ là hang núi Vũ Châu. Cùng với Đôn Hoàng và Long Môn, đây là một trong ba quần thể điêu khắc Phật giáo nổi tiếng nhất Trung Quốc, và nếu tính thêm Mạch Tích Sơn thì là một trong bốn kho tàng hang Phật lớn. Năm 2001, Vân Cương được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc (UNESCO) với số hồ sơ 1039. Diện tích được công nhận là 348,75 héc-ta, vùng đệm 846,81 héc-ta.

Vì sao hang Phật lại nằm ở Đại Đồng

Đại Đồng thời đó chưa có tên ấy. Nó là Bình Thành, kinh đô của nhà Bắc Ngụy (386-534), một vương triều do người Tiên Ti lập nên ở miền bắc Trung Quốc. Bắc Ngụy lấy Phật giáo làm quốc giáo. Con đường tơ lụa chạy qua đây mang theo không chỉ hàng hoá mà cả tăng sĩ, nghệ nhân và mẫu tượng từ Trung Á, Ấn Độ vào tận kinh đô. Khoảng năm 460, vào niên hiệu Hòa Bình, nhà vua giao cho sa môn Đàm Diệu chủ trì việc đục năm hang Phật lớn.

Năm hang ấy là các hang được đánh số 16 đến 20 ngày nay, và giới nghiên cứu vẫn quen gọi là "năm hang Đàm Diệu". Điểm đáng chú ý là mỗi hang tôn trí một pho tượng Phật khổng lồ, và theo cách hiểu phổ biến, năm pho tượng ấy được tạc để tượng trưng cho năm vị hoàng đế nhà Bắc Ngụy — nghĩa là nhà vua được thờ ngay trong hình dáng Phật.

Ba đợt đục, ba phong cách

Việc tạo tác kéo dài khoảng sáu mươi lăm năm, từ 460 đến khoảng 525, và thường được chia thành ba đợt lớn:

• Đợt một (khoảng 460-465): năm hang 16 đến 20. Tượng to, dáng chắc, mặt tròn đầy, mũi cao, mắt nhìn thẳng — ảnh hưởng rõ của tượng Phật Ấn Độ và Trung Á. Các hang này vốn có tiền thất bằng gỗ che phía trước, nay chỉ còn lại phần lòng hang.
• Đợt hai (khoảng 465-494): các hang 1 đến 13, thời vua Hiếu Văn đế. Đây là thời kỳ chạm khắc dày đặc nhất: vách hang được phủ kín tượng lớn nhỏ, thân hang có cột tháp, trên trần là các thiên nữ bay. Hang 5 và hang 6 là hai kiệt tác của đợt này.
• Đợt ba (khoảng 494-525): sau khi Bắc Ngụy dời đô về Lạc Dương năm 494, việc đục vẫn tiếp tục nhưng ở quy mô nhỏ hơn. Tượng thời này mảnh mai hơn, áo xiêm mềm mại hơn — dấu hiệu của quá trình Trung Hoa hoá trong tạo hình Phật giáo.

Hang 20: pho tượng Phật ngồi lộ thiên 13,7 mét

Pho tượng nổi tiếng nhất Vân Cương nằm ở hang 20. Đó là tượng Phật Thích Ca ngồi cao 13,7 mét, và khác với hầu hết các tượng trong quần thể, pho này nằm lộ thiên: phần tiền thất mặt trước đã sụp đổ từ lâu nên tượng phơi mình trước trời. Khuôn mặt tượng tròn đầy, bờ vai rộng, thân còn giữ những mảng màu sơn cũ. Đây cũng là pho tượng được dùng làm hình ảnh đại diện cho Vân Cương trên nhiều ấn phẩm giới thiệu di sản.

Có một chi tiết nhỏ dễ làm người xem ngạc nhiên: dưới lòng bàn tay phải giơ lên của pho tượng lớn, sát chân vách, có một tượng Phật nhỏ đứng trên đài sen. Nhìn trong ảnh vẫn thấy rõ, nhưng đứng thực địa thì nó nhỏ đến mức dễ bị bỏ qua, vì mắt người tự động bám vào khuôn mặt khổng lồ phía trên.

Hang 5 và hang 6

Hang 5 có pho Phật ngồi bằng đá cao khoảng 17 mét, to đến mức hai đầu gối tượng vượt khỏi chiều rộng lòng hang và người ta phải đục thêm hai hốc hai bên để chứa. Hang 6 rộng khoảng 1.000 mét vuông, giữa hang là một cột tháp vuông chống từ nền lên trần, và gần như toàn bộ bề mặt bên trong — vách, trần, quanh cột — đều được chạm tượng và sơn màu. Đây là hang có mật độ chạm khắc cao nhất quần thể, hoàn thành trong khoảng 465 đến 494 dưới thời vua Hiếu Văn đế.

Đá ở đây kể câu chuyện gì

Điều khiến Vân Cương quan trọng không chỉ là kích thước. Đây là giai đoạn tạo hình Phật giáo Trung Quốc còn đang học nghề: những pho Phật đầu tiên còn mang khuôn mặt, y phục và tỉ lệ của tượng Phật vùng Gandhara và Trung Á, rồi dần dần, qua từng thế hệ thợ, khuôn mặt thuôn hơn, sống mũi thẳng dần, áo choàng trở nên mềm như vải. Hai hang 7 và 8 thậm chí còn lộ yếu tố kiến trúc kiểu Hy Lạp và Gandhara trong cách tạo cột. UNESCO mô tả Vân Cương là một kiệt tác nghệ thuật hang Phật sơ kỳ của Trung Quốc, và đánh giá đây là sự hợp nhất thành công giữa mỹ thuật biểu tượng Phật giáo Nam Á, Trung Á với truyền thống văn hoá Trung Hoa.

Hơn bốn mươi hang, hàng chục nghìn pho tượng

Các con số thống kê về Vân Cương thường không khớp nhau giữa các nguồn, và điều này cần nói thẳng. Cách đếm phổ biến nhất hiện nay là 45 hang chính, 252 khám nhỏ, với hơn 51.000 pho tượng. Tuy nhiên nhiều tư liệu chính thức của Trung Quốc, trong đó có các bài của hãng tin Tân Hoa Xã, lại đưa con số hơn 59.000 pho tượng trong 45 hang; bản thân trang Wikipedia tiếng Anh cũng ghi cả 53 hang lớn lẫn 51.000 khám với số tượng tương ứng, rồi ở đoạn khác lại dẫn nguồn nói 45 hang và hơn 59.000 tượng. Sự lệch này phần lớn đến từ cách phân biệt vài chục hang chính với khoảng một nghìn một trăm hang nhỏ, và từ việc một số tượng nằm ngoài danh mục chính thức. Người viết chưa tìm được một văn bản kiểm kê duy nhất khiến mọi nguồn thống nhất con số, nên tốt nhất là nhớ theo khoảng: vài chục hang lớn, hơn hai trăm khám, và số tượng nằm đâu đó giữa khoảng năm mươi mốt nghìn và sáu mươi nghìn pho.

Thời gian không chỉ tô đẹp mà còn làm hư

Đá sa thạch là loại đá mềm, dễ chạm nhưng cũng dễ vỡ. Ở Vân Cương, nước ngấm, muối kết tinh và gió đã làm bong tróc bề mặt nhiều pho tượng trong suốt hơn một nghìn năm. Thời nhà Liêu, từ năm 1049 đến 1060, triều đình cho dựng mười ngôi chùa bao quanh để che chở cho các hang chính, nhưng khoảng sáu mươi năm sau chúng bị cháy. Việc bảo tồn hiện đại được triển khai có hệ thống: từ năm 2003, viện nghiên cứu Vân Cương bắt đầu số hoá các hang và tượng bằng quét lade, mô hình ba chiều và chụp ảnh kỹ thuật số, nhằm lưu lại dữ liệu trước khi đá tiếp tục xuống cấp.

Gần đây nhất, hang 7 và hang 8 — hai hang sinh đôi sớm nhất Vân Cương, có pha trộn yếu tố kiến trúc Hy Lạp, Gandhara và Trung Hoa — được đóng cửa năm tháng để thu thập dữ liệu và trùng tu, rồi mở lại cho khách vào ngày 27 tháng 10 năm 2025. Nhóm thực hiện cho biết đã thu gần 29,2 tê-ra-byte dữ liệu trên diện tích 1.465 mét vuông, ghi lại hình học ba chiều tới mức mi-li-mét cùng các dấu vết màu sắc còn sót lại. Một số hang cũng đã được in ba chiều kích thước thật để trưng bày ở nơi khác, trong đó có bản sao hang 12 dài 17,9 mét, rộng 13,6 mét và cao 10 mét.

Đi Vân Cương cần biết gì

Khu di sản nằm trong nhóm điểm du lịch cấp AAAAA theo xếp hạng của Trung Quốc, được quy hoạch thành khu đón khách, đường nội bộ và khu hang. Từ trung tâm Đại Đồng, du khách thường đi xe buýt công cộng khoảng nửa giờ; trong khu, xe điện đưa khách từ cổng vào tới chân vách. Để xem đủ năm hang lớn và các hang chính, nên dành ít nhất ba đến bốn giờ; nếu muốn đọc kỹ phần chạm khắc trong hang 5, hang 6 và hai hang 7, 8, có thể mất cả ngày.

Một lưu ý thực tế: ánh sáng trong hang yếu, và nhiều chi tiết chỉ hiện khi có đèn hoặc khi nắng xiên vào. Kính lúp nhỏ và đèn pin điện thoại giúp ích khi muốn nhìn các dải chạm khắc nhỏ trên vách. Tuyệt đối không chạm tay vào tượng hay vách đá, vì dầu trên da làm bề mặt đá hư nhanh hơn. Cuối cùng, đây là di sản đang bị tổn thương chứ không phải một công viên giải trí: hãy đi chậm, và đọc trước một cuốn giới thiệu trước khi vào, vì chỉ nhìn hình khối bên ngoài sẽ bỏ mất phần lớn câu chuyện mà hơn một nghìn năm trăm năm vừa kể.

Nguồn: Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc — Hồ sơ Di sản Thế giới số 1039: Hang đá Vân Cương · Wikipedia tiếng Việt — Hang đá Vân Cương · Wikipedia tiếng Anh — Hang đá Vân Cương (Yungang Grottoes) · Tân Hoa Xã — Sơn Tây nỗ lực bảo vệ và nghiên cứu hang đá Vân Cương · Nhân Dân nhật báo — Bảo tồn hang đá Vân Cương được đặt lên hàng đầu