Nam Kinh và tường thành: bức tường gạch dài nhất thế giới

Nam Kinh và tường thành — ba mươi lăm ki-lô-mét gạch có tên người nung

Nam Kinh (南京) nằm ở bờ nam hạ lưu sông Dương Tử, thuộc tỉnh Giang Tô. Đây là một trong số ít thành phố từng nhiều lần làm kinh đô của Trung Quốc: sáu triều đại thời Nam Bắc triều từng đóng đô ở đây, rồi tới nhà Minh, Thái Bình Thiên Quốc và chính quyền Trung Hoa Dân Quốc. Tôn Trung Sơn mô tả vị trí của nó bằng tám chữ nổi tiếng: "Chung Sơn long bàn, Thạch Đầu hổ cứ" — núi Chung Sơn như rồng cuộn, Thạch Đầu Thành như hổ ngồi.

Năm 1368, Chu Nguyên Chương lập nhà Minh và chọn Nam Kinh làm kinh đô đầu tiên. Bức tường thành mà ông cho xây — bắt đầu từ năm 1366, tức là trước khi lên ngôi — là công trình phòng thủ đô thị lớn nhất mà người Trung Quốc từng dựng, và là bức tường gạch dài nhất thế giới còn đứng vững đến hôm nay.

Hai mươi tám năm và bốn vòng thành

Theo hồ sơ của UNESCO và của chính quyền Nam Kinh, tường thành được khởi công năm 1366 và cơ bản hoàn thành năm 1393, tức khoảng 28 năm. Hệ thống phòng thủ gồm bốn lớp: cung thành (vòng trong cùng, nơi ở của hoàng đế), hoàng thành, kinh thành và ngoại quách phía ngoài. Trong bốn lớp đó, vòng kinh thành là phần được gọi là "tường thành Nam Kinh" ngày nay.

Các con số chính: vòng kinh thành dài 35,267 km; hiện còn khoảng 25,091 km nhô lên khỏi mặt đất, phần còn lại là dấu vết dưới lòng đất. Tường cao từ 14 đến 26 mét, chân dày 10 đến 20 mét, mặt trên rộng 4 đến 14 mét — đủ để ngựa và xe chạy trên đó. Tường có 13 cổng thành, 2 cổng nước cho thuyền qua, và khoảng 13.616 lỗ châu mai. Chân tường được đặt trên các khối đá lớn, phía trên xây bằng gạch nung.

Về số gạch đã dùng, các nguồn chênh lệch rất lớn: có tài liệu nêu hai đến ba triệu viên, có tài liệu nêu gần một trăm triệu, cũng có tài liệu nêu khoảng 350 triệu viên. Con số thống nhất được giữa các nguồn là sức người: khoảng một triệu lao động và lính tham gia xây dựng. Một chi tiết kỹ thuật thì nhiều nguồn đều nhắc tới: vữa xây không chỉ là vôi, mà là vôi trộn với nước gạo nếp đã nấu chín và dầu trẩu. Hỗn hợp này đông lại rất cứng, giúp những đoạn tường xây cách đây hơn 600 năm vẫn còn nguyên trong khi nhiều bức tường cổ khác đã sụp.

Viên gạch biết khai báo

Điểm kỳ lạ nhất của tường thành Nam Kinh là mỗi viên gạch đều mang chữ. Gạch được huy động từ nhiều tỉnh, với các nguồn nêu con số 152 phủ và huyện thuộc năm tỉnh tham gia cung cấp. Trên mỗi viên, người ta in nổi hoặc khắc tên đơn vị sản xuất, tên người nung gạch và tên quan phụ trách việc nung. Nếu một viên gạch vỡ khi kiểm tra, người ta tra được ngay ai chịu trách nhiệm — đây là một hệ thống truy xuất trách nhiệm có từ thế kỷ 14.

UNESCO nhận xét rằng đây là tập hợp ký hiệu trên gạch lớn nhất từng được tìm thấy ở Trung Quốc, và là đặc điểm không có ở bất kỳ tường thành nào khác. Kích thước gạch không đồng nhất giữa các lò; các nguồn thường nêu khoảng 40 đến 45 cm dài, 20 cm rộng, 10 cm dày, nặng từ 10 đến 20 kg mỗi viên.

Trung Hoa Môn — cổng thành kiểu pháo đài lớn nhất còn lại

Cửa nam của tường thành tên Trung Hoa Môn (中华门) là phần đáng xem nhất. Thời Minh nó có tên Tụ Bảo Môn, được xây trong khoảng thập niên 1360–1370 và sau đó mở rộng. Cụm công trình đo 118,5 mét theo chiều đông – tây và 128 mét theo chiều nam – bắc, chiếm diện tích khoảng 15.168 mét vuông, với tường ngoài cao tới 20,4 mét.

Điều làm nên tên tuổi của nó là cấu trúc ngụy trang: Trung Hoa Môn có bốn cổng vòm nối với nhau bởi ba lớp sân trong có tường bao, xếp theo hình chữ "mục", tức ba lớp "úng thành". Quân tấn công phá được cửa ngoài sẽ rơi vào một sân kín, không có lối ra, trong khi quân phòng thủ bắn xuống từ bốn phía. Trong thân công trình là 27 khoang hình vòm dùng để chứa lương thực và giấu lính; theo nhiều tài liệu, số lính có thể giấu ở đây lên tới khoảng 3.000 người. Hai bên có hai dốc rộng 11,5 mét, dài 86,1 mét để ngựa kéo vũ khí lên mặt thành. Người đời sau gọi Trung Hoa Môn là "thiên hạ đệ nhất úng thành".

Một bức tường đi theo núi sông, không theo hình vuông

Tường thành Tây An và tường thành Bắc Kinh đều là hình chữ nhật tương đối đều. Nam Kinh thì không. Người xây dựng men theo địa hình thật: phía đông bám vào núi Chung Sơn và dãy Thanh Lương Sơn, phía tây nam dựa vào Thạch Đầu Thành và các gò đất, phía bắc vòng qua hồ Huyền Vũ. Vì thế đường thành uốn lượn, có đoạn chạy trên sườn dốc, có đoạn bám mép nước. Cách làm này khiến bức tường khó bị bao vây bằng phương pháp quy ước, nhưng cũng đòi hỏi khối lượng đá và công đắp nền rất lớn.

Đi bộ trên tường thành hôm nay

Bức tường đã được xếp hạng di tích văn vật cấp quốc gia, và cùng với tường thành các triều Minh – Thanh khác của Trung Quốc, được đưa vào Danh sách dự kiến của UNESCO. Trong hơn 25 km còn lại, nhiều đoạn đã mở cho người đi bộ.

• Đoạn dễ đi và được chuộng nhất là từ Trung Hoa Môn và khu vực phía nam; mặt thành lát gạch, hai bên có lan can đá thấp.
• Cung đoạn quanh hồ Huyền Vũ ở phía bắc được xem là đẹp nhất về cảnh quan: một bên là mặt hồ rộng, một bên là thành phố mới, và có thể đi từ Thần Sách Môn sang Thái Bình Môn.
• Vé vào các đoạn tường và cổng bán riêng, thường mua ngay tại chỗ; cổng chính mở suốt ngày và nhiều đoạn được chiếu sáng buổi tối.
• Đi hết một cung đoạn dài có thể mất vài giờ dưới nắng. Mùa hè Nam Kinh nóng và ẩm; nên đi vào buổi sáng sớm.
• Mặt thành rất ít bóng râm và không có chỗ mua nước trên một số đoạn, nên chuẩn bị nước trước khi lên.

Đi cùng với tường thành

Phía bắc, sát hồ Huyền Vũ, là Cổ Kê Minh Tự — ngôi chùa cổ được xây dựng từ thời Đông Ngô và được mở lại; cạnh đó là khu hồ với liễu và sen. Phía đông thành phố là Chung Sơn Lăng, nơi an táng Tôn Trung Sơn, và Minh Hiếu Lăng, lăng của chính Chu Nguyên Chương — hai khu lăng nằm trong cùng quần thể rừng núi, cách nhau không xa. Phía nam là khu phố Tần Hoài với Phu Tử Miếu, sát bờ sông Tần Hoài, nơi có thể ngồi thuyền đêm.

Một điểm cần dành thời gian riêng là Bảo tàng tưởng niệm các nạn nhân vụ thảm sát Nam Kinh năm 1937, nằm ngay trong thành phố. Đây không phải điểm tham quan giải trí, và cách bố trí trưng bày được thiết kế để người xem đi theo đúng trình tự sự kiện. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, nên cân nhắc trước.

Cần biết khi đi tường thành Nam Kinh

• Từ ga Nam Kinh hoặc ga Nam Kinh Nam, tàu điện ngầm vào trung tâm và tới gần các cổng thành đều thuận tiện; Trung Hoa Môn có ga riêng.
• Nên chọn một cung đoạn và đi cho hết, thay vì chạy qua nhiều cổng trong một ngày — các đoạn không nối liền nhau hoàn toàn.
• Mùa đẹp nhất là tháng 3–4 (hoa) và tháng 10–11 (thu khô); tháng 7–8 nóng nhất, tháng 1–2 lạnh và có thể có tuyết nhẹ.
• Nam Kinh là điểm dừng trên nhiều tuyến tàu cao tốc giữa Bắc Kinh, Thượng Hải và Hàng Châu, nên có thể ghép vào lộ trình 2–3 thành phố.
• Khu phố Tần Hoài đông về đêm và giá cao hơn; các món đặc trưng của Nam Kinh là vịt muối (bản địa gọi là "bản áp"), bún huyết vịt, bánh canh cá và các loại bánh nếp.

Nguồn: UNESCO World Heritage Centre — City Walls of the Ming and Qing Dynasties · Chính quyền thành phố Nam Kinh — Nanjing City Wall · Wikipedia tiếng Anh — City Wall of Nanjing · Wikipedia tiếng Anh — Zhonghua Gate · The Nanjinger — The Building of Nanjing: Zhonghua Men