Bình Dao cổ thành: thành Rùa hơn 600 năm giữa lòng Sơn Tây

Bình Dao: một thành phố bị thời gian bỏ quên

Bình Dao là một huyện thuộc thành phố Tấn Trung, tỉnh Sơn Tây, phía bắc Trung Quốc. Phần được cả thế giới biết đến là thành cổ nằm trong bức tường gạch xám, cách tỉnh lỵ Thái Nguyên khoảng một trăm ki-lô-mét về phía nam. Khác với nhiều thành cổ Trung Quốc đã bị thay thế bằng nhà cao tầng hoặc phố giả cổ, Bình Dao gần như còn nguyên bố cục của một thành huyện đời Minh – Thanh: tường thành khép kín, phố buôn chính chạy giữa, hệ thống nhà trong ngõ, và những công trình từng là trụ sở của ngành ngân hàng sơ khai nhất của Trung Quốc.

Khởi đầu từ một thành đất hơn hai nghìn năm trước

Vùng đất Bình Dao có người ở từ thời Tây Chu, và theo truyền thống ghi chép, tường thành đầu tiên được đắp từ thời Chu Tuyên Vương, tức khoảng thế kỷ thứ chín trước Công nguyên — tính đến nay đã gần hai nghìn tám trăm năm. Tuy vậy, phần lớn tường thành và phố xá nhìn thấy ngày nay có niên đại muộn hơn rất nhiều: năm 1370, tức năm Hồng Vũ thứ ba đời Minh, tường cũ bằng đất được đắp lại và ốp gạch, đồng thời bổ sung hệ thống tháp canh và cổng thành. Trong hơn hai trăm năm sau đó, tường tiếp tục được tu sửa và gia cố nhiều lần.

Thành Rùa và những con số trong khuôn viên

Bình Dao còn được gọi là thành Rùa. Người xưa quy hoạch thành theo hình một con rùa: cổng nam là đầu rùa, cổng bắc là đuôi rùa, bốn cổng phụ ở hai bên đông và tây là bốn chân; mạng đường và hệ thống thoát nước cũng được sắp theo lối phong thuỷ và bát quái. Trên tường có 72 tháp canh và 3.000 ô răng cửa — con số này được giải thích là tượng trưng cho 72 học trò giỏi và 3.000 môn sinh của Khổng Tử, cho thấy tư duy Nho giáo đã đi vào cả việc đắp thành.

Các nguồn không hoàn toàn thống nhất về kích thước chính xác. Phần lớn tài liệu nói tường thành dài khoảng 6,2 đến 6,4 ki-lô-mét, cao trung bình 10 đến 12 mét, mặt trên rộng 3 đến 5 mét, đủ cho vài người đi bộ song song. Tường làm bằng đất đầm ở lõi, bên ngoài ốp gạch và đá. Đây là một trong những hệ thống thành luỹ còn nguyên vẹn nhất của Trung Quốc, và cũng là lý do chính khiến khu thành cổ được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới.

Phố Nam Đại và tháp Thị Lâu

Trục chính của thành là phố Nam Đại, chạy từ cổng nam lên phía bắc, hai bên là nhà gạch thấp với cửa hàng, biển hiệu gỗ và đèn lồng đỏ. Con phố này từng là con phố tài chính của thành: vào thế kỷ mười chín, nơi đây tập trung các hiệu đổi tiền, hiệu cầm đồ và các hào — tức ngân hàng chuyển tiền — khiến Bình Dao được coi là trung tâm tài chính của đế quốc nhà Thanh. Ở giữa phố, cao hơn hẳn các nếp nhà, là Thị Lâu, tháp chợ — công trình cao nhất trong thành, được dựng để quan sát và quản lý chợ, với nhiều tầng mái cong xếp lên nhau, sơn xanh và đỏ.

Nhật Thăng Xương: ngân hàng đầu tiên của Trung Quốc

Điểm nhấn về lịch sử kinh tế của Bình Dao là Nhật Thăng Xương, cơ sở được thành lập năm 1823, đời Đạo Quang thứ ba, ban đầu đặt trong một hiệu nhuộm. Đây được xem là hào phiếu đầu tiên của Trung Quốc — hệ thống nhận tiền ở một nơi và trả tiền ở nơi khác bằng một tờ phiếu, thay cho việc vận chuyển bạc nén nặng và nguy hiểm trên đường. Cách làm ấy biến những người buôn Sơn Tây, gọi là Tấn thương, thành lực lượng tài chính mạnh nhất nước. Vào thời cực thịnh, các hào phiếu của người Sơn Tây lên tới 26 hiệu với khoảng 485 chi nhánh ở khoảng 95 thành phố, mỗi năm luân chuyển một khối lượng bạc rất lớn, trong đó con số ước tính thường được dẫn là khoảng 250 triệu lạng. Ngôi nhà của Nhật Thăng Xương nay là bảo tàng, lưu lại sổ sách, tủ quầy và cách bố trí phòng làm việc của một hiệu ngân hàng thế kỷ mười chín.

Hai ngôi chùa nằm trong hồ sơ di sản

Hồ sơ Di sản Thế giới của Bình Dao không chỉ gồm khu thành cổ mà còn hai ngôi chùa ở ngoại vi:

• Chùa Song Lâm: cách thành cổ khoảng sáu ki-lô-mét về phía tây nam, nổi tiếng với hơn hai nghìn pho tượng tô màu bằng đất sét trải từ đời Tống tới đời Minh, được mô tả như một kho báu điêu khắc tô tượng của phương Đông.
• Chùa Trấn Quốc: cách thành cổ khoảng mười đến mười lăm ki-lô-mét về phía đông bắc; ngôi điện chính mang tên Vạn Phật Điện được dựng năm 963 đời Bắc Hán, thuộc giai đoạn Ngũ đại, và là một trong những công trình kiến trúc gỗ lâu đời nhất còn tồn tại ở Trung Quốc.

Thời điểm và những điều cần biết

Năm 1997, thành cổ Bình Dao được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới với tên gọi Thành cổ Bình Dao, trở thành một trong những đại diện tiêu biểu của Trung Quốc trong nhóm thành cổ nguyên vẹn được công nhận. Du khách tới đây thường mua một gói vé chung dùng cho nhiều điểm trong thành, gồm tường thành, các hào phiếu cũ, tháp chợ và một số nhà cổ; vé có thời hạn vài ngày. Đi bộ một vòng trên mặt tường thành mất khoảng một đến hai giờ và là cách tốt nhất để hình dung toàn bộ bố cục thành Rùa. Một món nên thử là thịt bò Bình Dao, loại thịt muối phơi khô lâu đời của địa phương. Điều cần lưu ý là Bình Dao vẫn là nơi ở của cư dân chứ không phải một bảo tàng đóng kín: trong thành vẫn có trường học, chợ và nhà dân, và việc tôn trọng nhịp sống của họ quan trọng không kém việc ngắm cảnh.

Nguồn: Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc — Thành cổ Bình Dao · Wikipedia tiếng Việt — Bình Dao · Wikipedia tiếng Anh — Pingyao · Tân Hoa Xã — Bình Dao và những tường thành cổ còn nguyên vẹn của Trung Quốc · Nhân Dân nhật báo — Nhật Thăng Xương và lịch sử ngân hàng sớm của Trung Quốc