Nghi Xương và đập Tam Hiệp: công trình thuỷ điện lớn nhất hành tinh

Nghi Xương — nơi Trường Giang rời khỏi ba con hẻm lớn

Trường Giang chảy từ cao nguyên Thanh Tạng xuống, qua Tứ Xuyên rồi tới miền tây tỉnh Hồ Bắc thì bị núi chặn lại, buộc phải len qua ba con hẻm đá dựng đứng mà người Trung Quốc gọi chung là Tam Hiệp: Cù Đường Hiệp, Vu Hiệp và Tây Lăng Hiệp. Ra khỏi hẻm cuối cùng, con sông bỗng mở rộng, chậm lại rồi chảy vào đồng bằng. Thành phố nằm đúng chỗ chuyển tiếp ấy là Nghi Xương.

Về hành chính, Nghi Xương là thành phố cấp địa khu ở phía tây tỉnh Hồ Bắc, diện tích hơn 21.300 ki-lô-mét vuông, dân số khoảng 3,9 triệu người theo số liệu điều tra gần đây. Sông ở đoạn này đã hết ghềnh, tàu từ hạ lưu ngược lên vào được tận bến, nên từ lâu Nghi Xương vẫn được xem là cửa ngõ của cả vùng Tam Hiệp. Trung tâm thành phố nằm ở quận Tây Lăng, cao độ chỉ khoảng 58 mét so với mực nước biển, trong khi đỉnh núi cao nhất trong địa giới thành phố vượt 2.400 mét.

Một cái tên đổi qua nhiều triều đại

Thành phố này từng mang tên Di Lăng. Năm 278 trước Công nguyên, tướng Tần là Bạch Khởi đã đốt Di Lăng trong chiến tranh thời Chiến Quốc. Năm 222, đây là chiến trường của trận Di Lăng thời Tam Quốc. Mãi tới năm 1735 mới đổi tên thành Nghi Xương. Tháng 8 năm 1876, theo Công ước Yên Đài ký giữa đại diện nhà Thanh và nước Anh, Nghi Xương được mở thành cảng thông thương; từ đó các bến tàu mọc dọc bờ sông. Đến nay thành phố có hơn 50 bến cảng với tổng chiều dài hơn 15 ki-lô-mét.

Vùng đất này cũng là quê hương của hai nhân vật quen thuộc với người đọc sử Trung Quốc ở Việt Nam. Khuất Nguyên, nhà thơ gắn với bài Ly Tao, quê ở huyện Tỷ Quy thuộc Nghi Xương. Vương Chiêu Quân, một trong tứ đại mỹ nhân, cũng sinh ra ở vùng này. Thời Chiến tranh Trung – Nhật, tháng 10 năm 1938, Nghi Xương trở thành kho tiếp tế cuối cùng của quân Trung Quốc trước khi rút về Trùng Khánh; trong 40 ngày, doanh nhân Lư Tác Phu đã huy động tàu và cả người kéo thuyền đưa hơn 100.000 tấn thiết bị ngược Tam Hiệp lên thượng nguồn.

Đập Tam Hiệp đặt ở đâu và to cỡ nào

Con đập không nằm trong thành phố Nghi Xương mà ở thị trấn Tam Đẩu Bình, quận Di Lăng, cách trung tâm Nghi Xương khoảng 40 ki-lô-mét về phía thượng nguồn. Đây là đập bê tông kiểu trọng lực: tự sức nặng của khối bê tông đã đủ giữ nước, không cần kiểu đập vòm mỏng.

• Chiều dài thân đập 2.335 mét; chiều cao lớn nhất 185 mét.
• Bề rộng đỉnh đập khoảng 40 mét, bề rộng chân đập khoảng 115 mét.
• Khối lượng bê tông khoảng 27–28 triệu mét khối; thép dùng khoảng 463.000 tấn.
• Hồ chứa dài tới 600 ki-lô-mét, mặt hồ rộng khoảng 1.084 ki-lô-mét vuông khi mực nước ở cao độ bình thường 175 mét; tổng dung tích chứa khoảng 39,3 tỉ mét khối nước.
• Khả năng xả lũ tối đa khoảng 116.000 mét khối nước mỗi giây.

Tổ máy phát điện gồm 32 tua-bin chính công suất 700 megawatt mỗi tổ, cộng hai tổ nhỏ 50 megawatt phục vụ nội bộ nhà máy, tổng cộng 22.500 megawatt. Con số này đưa Tam Hiệp lên vị trí nhà máy điện lớn nhất thế giới tính theo công suất lắp đặt, vượt nhà máy Bạch Hạc Than (16.000 megawatt) cũng ở Trung Quốc.

Thời gian, tiền của và con số nước

Công trình khởi công ngày 14 tháng 12 năm 1994. Tổ máy đầu tiên phát điện năm 2003; tới năm 2012 thì tổ cuối cùng trong số 32 tổ chính hòa lưới, nhà máy đạt đủ công suất. Hạng mục lớn cuối cùng là âu tàu nâng (thang tàu) hoàn thành năm 2015. Chi phí xây dựng được ghi nhận khoảng 203 tỉ nhân dân tệ, tương đương gần 32 tỉ đô-la Mỹ theo thời giá lúc đó.

Sản lượng điện hằng năm trung bình khoảng 95 tỉ kilowatt-giờ, dao động tùy lượng mưa trong lưu vực. Năm 2018 nhà máy phát 101,6 tỉ kilowatt-giờ; tới năm 2020, sau các đợt mưa lũ lớn, sản lượng lên gần 112 tỉ kilowatt-giờ, phá kỷ lục trước đó của đập Itaipu.

Đập làm được gì, và điều gì còn gây tranh cãi

Ba mục tiêu chính của con đập được ghi trong hồ sơ dự án là chống lũ, phát điện và cải thiện giao thông đường thủy. Về chống lũ, hồ chứa cho phép cắt đỉnh lũ, bảo vệ vùng đồng bằng Trường Giang nơi hàng chục triệu người sinh sống. Về giao thông, mỗi chiều có một tuyến âu thuyền gồm năm bậc, nâng hạ tàu qua chênh lệch cột nước tới 113 mét; thang tàu nâng thẳng đứng đưa được tàu tới 3.000 tấn qua đập. Về phát điện, dòng điện chạy tới nhiều tỉnh miền đông.

Ở hạ lưu, ngay trong địa giới Nghi Xương, còn có đập Cát Châu Bá — một con đập nhỏ hơn nhiều, xây từ thập niên 1970 và 1980, làm nhiệm vụ điều tiết dòng chảy cho khu vực quanh thành phố.

Mặt khác, dự án cũng gây tranh luận cả trong nước lẫn ngoài nước. Ước lượng số người phải di dời dao động từ 1,13 triệu đến khoảng 1,4 triệu người — các nguồn không thống nhất con số cuối cùng. Nhiều di chỉ khảo cổ bị ngập dưới lòng hồ. Trong quá trình vận hành, một số nghiên cứu ghi nhận nguy cơ sạt lở tăng và thay đổi sinh thái dòng sông; đồng thời việc tích tụ bùn cát ở thượng nguồn đã thúc đẩy Trung Quốc xây thêm các đập trên dòng Kim Sa như Ô Đông Đức, Bạch Hạc Than, Khê Lạc Độ và Hướng Gia Bá, với tổng công suất khoảng 38.500 megawatt — gần gấp đôi Tam Hiệp.

Nếu đi xem tận nơi

Khu tham quan đập nằm trong quận Di Lăng, có các điểm đài quan sát nhìn xuống thân đập, âu thuyền và nhà máy. Du khách thường đi tàu qua âu thuyền để cảm nhận việc tàu được nâng hạ qua năm bậc, hoặc đi tiếp lên thượng nguồn để vào Tam Hiệp. Từ Nghi Xương tới chân đập chỉ khoảng 40 ki-lô-mét, đi ô tô chưa tới một giờ, nên phần lớn khách chọn Nghi Xương làm điểm ngủ rồi vào thăm đập trong ngày.

Một điểm cần nói rõ: lịch mở cửa, giá vé và quy định tham quan của khu đập thay đổi theo mùa và theo quy định từng thời điểm, nên các con số cụ thể nên kiểm tra lại trước khi đi. Những số liệu về kích thước, công suất và mốc thời gian trong bài là các con số được ghi nhận phổ biến trong tài liệu; riêng chiều dài thân đập có nguồn ghi 2.335 mét, có nguồn ghi 2.309 mét, và chiều cao có nguồn ghi 185 mét, có nguồn ghi 181 mét, nên khi trích dẫn nên ghi kèm khoảng giá trị.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Đập Tam Hiệp · Wikipedia tiếng Anh — Three Gorges Dam · Encyclopaedia Britannica — Three Gorges Dam · Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) — Three Gorges Dam: The World's Largest Hydroelectric Plant · Travel China Guide — Yichang Hubei: World's Hydropower Capital