Thiên Đàn: nơi hoàng đế Trung Hoa tế trời suốt gần năm thế kỷ

Ngôi đàn rộng hơn cả Tử Cấm Thành

Thiên Đàn nằm ở quận Đông Thành, phía đông nam nội thành Bắc Kinh, trên một khu đất rộng 273 hecta — theo cách so sánh quen thuộc của người địa phương, nó rộng gấp khoảng năm lần Tử Cấm Thành. Nhưng bên trong khoảng đất mênh mông ấy lại không có cung điện nguy nga cho vua ở; tất cả chỉ phục vụ một mục đích duy nhất là tế trời.

Cấu trúc bao quanh là hai vòng tường thành hình vuông lồng vào nhau, tạo thành ngoại đàn và nội đàn. Tường ngoại đàn dài khoảng 6.416 mét, tường nội đàn khoảng 3.292 mét. Một nét đáng chú ý là tường phía nam có dạng vuông còn tường phía bắc có dạng nửa vòng tròn. Kiểu thiết kế này bắt nguồn từ quan niệm "trời tròn đất vuông" của người Trung Hoa cổ.

Xây năm 1420, đổi tên năm 1530

Việc xây dựng bắt đầu năm 1420, đời Minh Thành Tổ, cùng khoảng thời gian Tử Cấm Thành được dựng. Lúc đầu công trình mang tên Thiên Địa đàn — đàn tế chung cho cả trời và đất. Đến năm 1530, thời Minh Thế Tông, triều đình thay đổi cách tế lễ: tách việc tế đất ra một nơi riêng ở phía bắc thành, gọi là Địa Đàn, còn khu này chỉ giữ việc tế trời và đổi tên thành Thiên Đàn. Sang thời Thanh, Càn Long cho sửa sang phần lớn quần thể, riêng một vài cổng và điện vẫn giữ quy mô từ đời Minh.

Ba khối kiến trúc trên một trục bắc nam

Mọi công trình chính của Thiên Đàn đều nằm trên trục trung tâm của nội đàn, nối hai đầu nam và bắc bằng một con đường gọi là Đan Bích kiều, dài 360 mét và rộng 30 mét.

• Viên Khưu Đàn ở đầu phía nam là đàn tế chính, nơi hoàng đế dâng lễ vào tiết đông chí. Đàn hình tròn ba tầng, chu vi khoảng 534 mét, cao khoảng 5,2 mét, được xây lại năm 1752. Mặt đàn lát đá xanh, lan can và trụ đều tạc từ cẩm thạch trắng. Ở giữa đàn có một phiến đá gọi là Thiên tâm thạch; người ta kể rằng đứng ngay đó mà nói thì tiếng dội lại rõ hơn hẳn.
• Hoàng Cung Vũ nằm ngay phía bắc Viên Khưu, là một điện tròn nhỏ một tầng, nơi cất bài vị của trời vào những ngày không tế lễ. Bao quanh nó là một bức tường tròn nổi tiếng với khả năng truyền âm — đứng ở hai đầu đối nhau, người ta có thể nghe được tiếng nói của nhau dù ở khá xa.
• Điện Kỳ Niên ở đầu phía bắc là công trình lớn nhất Thiên Đàn, nơi hoàng đế cầu cho mùa màng tốt tươi. Điện cao khoảng 38 mét, có ba tầng mái lợp ngói lưu ly xanh thẫm, dựng trên một nền đá tròn ba cấp. Điều đáng nói là toà điện này được dựng hoàn toàn bằng gỗ liên kết mộng, không dùng đinh sắt.

Những con số mang nghĩa trời đất

Thiên Đàn không đơn thuần là một công trình đẹp; từng chi tiết ở đây đều mang ý nghĩa biểu tượng. Người xưa lấy số lẻ làm số của trời, và số chín là số lẻ lớn nhất, nên các tầng của Viên Khưu, số bậc và số phiến đá đều xoay quanh con số chín. Trong điện Kỳ Niên, bốn cây cột lớn giữa điện tượng trưng cho bốn mùa xuân hạ thu đông; hai mươi tám cây cột còn lại tượng trưng cho hai mươi tám chòm sao; và mười hai cây cột ở vòng ngoài ứng với mười hai tháng trong năm. Đây là một công trình được tính toán như một bản đồ vũ trụ thu nhỏ.

Từ nơi tế lễ đến công viên

Thiên Đàn giữ vai trò trung tâm trong đời sống tế tự của hoàng gia suốt cả thời Minh và thời Thanh. Năm 1900, trong sự kiện liên quân tám nước, nơi này bị quân nước ngoài chiếm dùng làm chỗ đóng quân; đồ cúng tế trong đàn bị lấy đi gần hết. Ngay trên Viên Khưu, quân liên quân còn kê pháo bắn vào cổng Chính Dương của Tử Cấm Thành.

Sau khi Trung Hoa Dân Quốc thành lập năm 1912, việc tế trời của hoàng đế chấm dứt. Năm 1918, Thiên Đàn mở cửa cho công chúng như một công viên. Năm 1998, UNESCO ghi quần thể này vào Danh mục Di sản Thế giới.

Đi Thiên Đàn nên xem gì trước

Khác với Tử Cấm Thành vốn chen chúc cung điện, Thiên Đàn gây ấn tượng bằng khoảng không. Điểm nên đến sớm là Viên Khưu vì đó là nơi tập trung nhiều chi tiết biểu tượng nhất, sau đó đi dọc trục bắc nam qua Hoàng Cung Vũ tới điện Kỳ Niên. Quanh Thiên Đàn có rất nhiều cây cổ thụ, trong đó có những cây tùng bách hàng trăm năm tuổi. Người Bắc Kinh vẫn ra đây tập thể dục, chơi đàn, đánh cờ mỗi sáng, nên khu di sản này vừa mang dáng vẻ nghiêm trang của đàn tế cũ, vừa là một công viên đời thường của thành phố.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Thiên Đàn · Báo VnExpress — Thiên Đàn Bắc Kinh · Báo VnExpress — Thiên Đàn, nơi lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc tham quan · UNESCO World Heritage Centre — Temple of Heaven: an Imperial Sacrificial Altar in Beijing · Tạp chí Khoa học và Đời sống — Thiên Đàn, di sản văn hoá thế giới tại Trung Quốc