Núi Thái Sơn: ngọn núi thiêng và những bậc thang lên trời

Ngọn núi của các hoàng đế

Thái Sơn nằm ở phía bắc thành phố Thái An, tỉnh Sơn Đông, chỉ cách đồng bằng Hoa Bắc một quãng đường ngắn. Ngọn núi không cao: đỉnh Ngọc Hoàng, đỉnh cao nhất, thường được ghi là 1.545 mét so với mực nước biển, còn kết quả đo chính thức của Trung Quốc đưa ra năm 2007 là 1.532,7 mét. Dù vậy, nó vẫn là điểm cao nhất của cả tỉnh Sơn Đông và là ngọn đứng đầu trong Ngũ Nhạc, năm ngọn núi thiêng của Trung Quốc.

Người Trung Quốc gọi Thái Sơn là Đông Nhạc, và trên vách đá gần đỉnh có bốn chữ khắc, đọc là Ngũ Nhạc Độc Tôn, nghĩa là núi này đứng riêng một mình trên tất cả năm ngọn núi thiêng. Cái làm nên tầm vóc của Thái Sơn không phải độ cao mà là lịch sử: đây là nơi các hoàng đế Trung Hoa lên để báo cáo với trời rằng mình đã làm vua, và nghi lễ ấy kéo dài suốt hàng nghìn năm.

Phong thiện, lễ nói chuyện với trời

Nghi lễ quan trọng nhất ở Thái Sơn là phong thiện. Phong là lễ tế trời trên đỉnh núi, thiện là lễ tế đất dưới chân núi. Sử sách ghi rằng từ thời thượng cổ đã có 72 vị vua lên núi làm lễ, nhưng con số ấy thuộc về truyền thuyết, không có căn cứ để kiểm chứng. Vị vua đầu tiên được chính sử ghi nhận là Tần Thuỷ Hoàng, người lên Thái Sơn làm lễ năm 219 trước Công nguyên, sau khi thống nhất thiên hạ.

Hán Vũ Đế lên Thái Sơn làm lễ nhiều lần. Đường Cao Tông hành lễ năm 666, có hoàng hậu Vũ Tắc Thiên tham gia, và đây là lần đầu một hoàng hậu xuất hiện trong nghi lễ phong thiện. Đường Huyền Tông làm lễ năm 725. Tống Chân Tông làm lễ năm 1008, và đó là lần phong thiện cuối cùng trong lịch sử. Về sau, các vua đời Thanh như Khang Hi và Càn Long vẫn nhiều lần lên núi tế lễ, nhưng không còn cử hành nghi thức phong thiện nữa.

Dấu vết còn lại dưới chân núi

Đại Miếu, còn gọi là Đại Từ, là quần thể đền lớn nằm dưới chân núi, được cho là khởi dựng từ đời Hán, nhưng kiến trúc hiện còn phần lớn là những lần tu bổ đời Minh và đời Thanh. Trong miếu có một bức tường vẽ cảnh vua rời cung lên núi và trở về, dài hàng chục mét, được xem là bức bích hoạ lớn của Trung Quốc.

Đáng chú ý hơn với người nghiên cứu chữ viết là bia Tần khắc đá, do Lý Tư, thừa tướng dưới thời Tần Thuỷ Hoàng, viết. Văn bia nguyên có 222 chữ, nhưng qua hơn hai nghìn năm gió mưa, theo cách đếm phổ biến hiện nay chỉ còn 9 chữ đọc được trọn vẹn. Cả một triều đại thống nhất thiên hạ, tới nay còn lại trên đá đúng một dòng ngắn.

Con đường lên trời

Từ cổng đỏ dưới chân núi tới Nam Thiên Môn trên cao, người ta thường nói có khoảng 6.660 bậc đá. Một số tài liệu đếm được 6.975 bậc, con số khác lại nói hơn 7.000. Các bậc đá này được lát và tu bổ qua nhiều triều đại, mỗi đời thêm một đoạn, nên các con số khác nhau phần lớn là do mỗi nguồn đếm từ một điểm xuất phát khác nhau.

Đoạn khó nhất là Thập Bát Bàn, nghĩa là mười tám bàn, nơi bậc thang dựng đứng như một chiếc thang đặt lên trời. Số bậc ở đoạn này cũng không thống nhất: 1.600, 1.630 hay 1.827 tuỳ nguồn. Chênh cao hơn 300 mét trên quãng đường chưa đầy một ki-lô-mét, có chỗ dốc bảy mươi tới tám mươi độ, hai bên có dây sắt để bám. Người ta chia đoạn này thành ba phần, gọi là chậm mười tám bàn, khẩn mười tám bàn và đoạn giữa.

Hết mười tám bàn là Nam Thiên Môn, cổng trời, nằm ở khoảng 1.460 mét, dựng từ thế kỷ mười ba. Từ đây lên Ngọc Hoàng Đỉnh chỉ còn chừng hai mươi phút và khoảng bảy trăm bậc nữa. Ai không muốn leo bộ có thể đi xe buýt tới Trung Thiên Môn ở lưng chừng núi rồi lấy cáp treo lên gần cổng trời. Nhưng phần lớn người leo chọn lối cũ, đi từ đêm, men theo bậc đá và ánh đèn, để kịp đứng trên đỉnh lúc mặt trời mọc.

Đền Bích Hà và niềm tin dân gian

Ngay dưới Nam Thiên Môn có đền Bích Hà, thờ Bích Hà Nguyên Quân, vị nữ thần mà dân gian xem là con gái của Đông Nhạc Đại Đế, người cai quản sinh mệnh và con cái. Đền khởi dựng năm 1008 đời Tống, tới năm 1770 đời Thanh được trùng tu và mang tên như hiện nay. Trong đền, lan can và các gốc cây buộc kín dây đỏ, khoá đồng và tiền lẻ: người ta tới đây cầu bình an, cầu con, cầu thi cử.

Điều đáng chú ý là đức tin dân gian này đông người hơn hẳn nghi lễ triều đình xưa kia. Các hoàng đế lên núi để tế trời, còn dân thường lên núi để hỏi một vị thần gần gũi hơn với đời sống thường ngày của họ.

Bình minh và biển mây

Người xưa kể Thái Sơn có bốn cảnh đẹp nhất: mặt trời mọc, ráng chiều, dải vàng của sông Hoàng Hà nhìn từ trên cao, và biển mây. Muốn xem bình minh thì phải lên tới Nhật Quan Phong, đỉnh ngắm mặt trời, hoặc đứng quanh Ngọc Hoàng Đỉnh. Trời phải quang và có mây thấp mới thấy được biển mây, nên đây là thứ may mắn hơn là chắc chắn: mùa đông và mùa xuân có tỉ lệ gặp cao hơn, mùa hè thường nhiều mây mù.

Người leo đêm thường xuất phát từ chín giờ tối tới nửa đêm. Trên đỉnh lạnh hơn dưới chân núi rất nhiều, nhiều người thuê áo khoác dày ngay tại các quán gần cổng trời; đường có đèn nhưng vẫn nên mang đèn riêng. Mùa đông bậc đá đóng băng, đây là lúc cần cẩn thận nhất.

Đá khắc chữ

Thái Sơn được xem là một bảo tàng ngoài trời của chữ khắc. Theo các thống kê thường được dẫn, trên núi có hơn 1.800 bài khắc trên đá, từ thời Tần, Hán cho tới đời Thanh và cận đại, với đủ lối chữ triện, lệ, khải, hành, thảo. Bốn chữ Ngũ Nhạc Độc Tôn là dòng được chụp ảnh nhiều nhất, nhưng nếu chịu khó để ý thì dọc đường lên đỉnh, mỗi phiến đá dài lại có một câu thơ, một lời đề của người đi trước.

Đi Thái Sơn thế nào

• Tàu cao tốc: từ ga Tế Nam tới ga Thái An khoảng ba mươi phút, từ Bắc Kinh khoảng hai giờ. Từ ga có xe buýt vào cửa Hồng Môn hoặc Thiên Ngoại Thôn.
• Thời gian leo bộ trung bình bốn tới sáu giờ để lên tới đỉnh; xuống nhanh hơn nhưng rất hại đầu gối.
• Mùa đẹp nhất là tháng 4, tháng 5 và tháng 9, tháng 10. Mùa hè nóng và đông, mùa đông lạnh, có tuyết.
• Đêm leo núi cần áo ấm, nước uống và đèn; trên đỉnh có quán bán mì nóng và nước sôi.
• Vé vào cửa tính theo mùa và có hiệu lực nhiều ngày; nên đặt vé điện tử trước và mang theo hộ chiếu.

Chỗ sử liệu và số liệu chưa thống nhất

Chiều cao đỉnh Ngọc Hoàng có hai con số cùng tồn tại: 1.545 mét theo cách ghi truyền thống và 1.532,7 mét theo kết quả đo chính thức năm 2007. Số bậc đá lên đỉnh chênh nhau khá nhiều, 6.660, 6.975 hay hơn 7.000, vì các nguồn đếm theo những điểm xuất phát khác nhau. Số bậc của đoạn mười tám bàn cũng vậy: 1.600, 1.630 hoặc 1.827. Riêng niên đại và người khắc bốn chữ Ngũ Nhạc Độc Tôn, tôi không kiểm chứng được, chỉ biết đó là dấu khắc thời Thanh. Còn chuyện 72 vị vua thượng cổ từng làm lễ phong thiện tại đây thì phải nói thẳng: đó là truyền thuyết, không phải chính sử.

Nguồn: Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc — Núi Thái Sơn · Wikipedia tiếng Anh — Núi Thái Sơn · ChinaHighlights — Cẩm nang du lịch núi Thái Sơn · China.org.cn — Đo lại chiều cao núi Thái Sơn bằng vệ tinh định vị · China Discovery — Những điểm tham quan ở núi Thái Sơn