Bến Thượng Hải: dải bờ sông trăm năm đối diện rừng tháp Lục Gia Chủy

Bến Thượng Hải: nơi hai thế kỷ đứng cạnh nhau

Bến Thượng Hải là dải đường đi bộ ven sông Hoàng Phố dài khoảng 1,5 ki-lô-mét, chạy từ cầu Ngoại Bạch Độ ở phía bắc xuống tới đường Diên An Đông ở phía nam, nằm trong quận Hoàng Phố của thành phố Thượng Hải. Chữ "bund" trong tiếng Anh gốc Ấn – Anh nghĩa là bờ đê kè, còn người Thượng Hải gọi nơi này là Ngoại Than, nghĩa là bãi ngoài. Điều khiến một dải bờ sông bình thường trở thành điểm đến nổi tiếng nhất của thành phố nằm ở vị trí của nó: quay lưng về phía đông, du khách nhìn thấy rừng tháp kính của khu tài chính Lục Gia Chủy; quay lại phía tây, sau lưng là hơn năm mươi toà nhà đá và gạch được dựng từ cuối thế kỷ mười chín đến đầu thế kỷ hai mươi, khi Thượng Hải còn là tô giới của người nước ngoài.

Một dải bờ sông, hai tầng lịch sử

Thượng Hải mở cửa thành thương cảng theo hiệp ước năm 1843, sau Chiến tranh Nha phiến thứ nhất. Năm 1845, người Anh lập khu tô giới đầu tiên ngay trên bãi bùn ven sông Hoàng Phố, và chính khu này về sau trở thành trung tâm thương mại – tài chính của cả vùng Viễn Đông. Trong khoảng ba mươi năm đầu thế kỷ hai mươi, các ngân hàng, công ty thương mại, toà lãnh sự và khách sạn lớn của Anh, Pháp, Mỹ, Nhật, Đức lần lượt mọc lên dọc con đường ven sông. Người đương thời gọi Bến Thượng Hải là phố Wall của phương Đông, nơi một lá phiếu chứng khoán hay một hợp đồng tơ lụa có thể đổi chủ qua vài cái bắt tay.

Chiến tranh và cách mạng đổi thay bộ mặt thành phố, nhưng phần lớn dãy nhà ven sông vẫn đứng nguyên. Sau năm 1949, nhiều toà nhà được chuyển thành trụ sở cơ quan nhà nước, rồi từ thập niên 1990 dần được trả lại cho các ngân hàng và khách sạn. Năm 1996, chính quyền Thượng Hải công bố danh mục công trình kiến trúc lịch sử được bảo vệ ở khu vực Bến Thượng Hải, biến cả dãy phố thành một quần thể bảo tồn thay vì từng toà nhà riêng lẻ.

Dãy nhà đá phía tây: bảo tàng kiến trúc lộ thiên

Các nguồn không hoàn toàn khớp nhau về con số: nhiều tài liệu nói Bến Thượng Hải có 52 toà nhà mang phong cách châu Âu khác nhau, trong khi một số danh mục chỉ liệt kê khoảng 27 công trình lịch sử trọng yếu nằm sát mặt đường. Dù tính theo cách nào, điều dễ nhận thấy khi đi bộ là mỗi toà nhà mang một dáng vẻ riêng, không toà nào giống toà nào. Có thể kể vài công trình tiêu biểu:

• Toà nhà Ngân hàng Hối Phong (1923): nay là trụ sở Ngân hàng Phát triển Phố Đông Thượng Hải, kiến trúc tân cổ điển với mái vòm lớn và trần trong lát gạch khảm; có thời được coi là toà nhà đẹp nhất trong khoảng từ kênh Suez tới eo Bering.
• Toà nhà Hải quan Giang Hải (1927): nổi tiếng với chiếc đồng hồ lớn trên tháp, một trong những biểu tượng của Bến Thượng Hải, tiếng chuông vang ra tận mặt sông.
• Khách sạn Hoà Bình (1929): nguyên là toà nhà Sassoon của gia tộc Do Thái – Ấn Sassoon, kiến trúc Art Deco, một trong những khách sạn sang trọng nhất phương Đông thời bấy giờ.
• Toà nhà Ngân hàng Trung Quốc (1937): do kiến trúc sư L. E. Hudec thiết kế, mang mái ngói theo kiểu Trung Hoa, được xem như phản ứng của giới tài chính Trung Quốc trước sự lấn át của các ngân hàng nước ngoài.

Rừng tháp phía đông: Lục Gia Chủy

Bên kia sông Hoàng Phố là Lục Gia Chủy, khu tài chính của Thượng Hải mới. Trước năm 1990, nơi đây phần lớn còn là nhà thấp và kho bãi; sau khi khu phát triển Phố Đông được thành lập, một tầng trời mới mọc lên trong vòng ba mươi năm:

• Tháp truyền hình Minh Châu Phương Đông: khánh thành năm 1994, cao 468 mét, gồm các quả cầu lớn xâu trên trục tháp — công trình đầu tiên đánh dấu bộ mặt mới của Phố Đông.
• Tháp Kim Mậu: hoàn thành năm 1999, cao 420,5 mét, kiến trúc mô phỏng tháp bát giác nhiều tầng của Trung Quốc cổ.
• Thượng Hải Hoàn Cầu Trung Tâm: hoàn thành năm 2008, cao 492 mét, nổi bật với phần đỉnh mở hình thang, ban đầu gây tranh cãi nhưng nay là dấu nhận diện.
• Thượng Hải Trung Tâm: hoàn thành năm 2015, cao 632 mét với 128 tầng, là toà nhà cao nhất Trung Quốc, từng giữ vị trí thứ hai thế giới trước khi bị vượt qua và hiện nằm trong nhóm ba toà nhà cao nhất hành tinh; điểm nhấn là lớp vỏ xoắn hai lớp.

Đứng ở Bến Thượng Hải lúc hoàng hôn, người ta thấy rõ một trăm năm mươi năm của thành phố bị nén lại trong vài giây: quay trái là thập niên 1920, quay phải là thập niên 2020, còn ở giữa là mặt sông Hoàng Phố vẫn chảy như cũ.

Cầu Ngoại Bạch Độ và những lần đổi thay

Ở đầu bắc Bến Thượng Hải là cầu Ngoại Bạch Độ, hoàn thành năm 1907, được xem là cây cầu thép đầu tiên của Trung Quốc và đến nay vẫn còn dùng cho người đi bộ và xe nhỏ. Năm 2010, nhân dịp Hội chợ Thế giới, con đường ven sông chạy qua Bến Thượng Hải được đưa xuống hầm dưới lòng đất, còn phần mặt đất được mở rộng thành quảng trường đi bộ như hiện nay. Nhờ đó, dải bờ sông vốn trước kia bị xe cộ chia cắt nay liền thành một mạch, và người đi bộ có thể đi hết chiều dài của bến mà không phải băng qua đường lớn.

Đi Bến Thượng Hải cần biết gì

Thời điểm đẹp nhất là khoảng nửa giờ trước khi trời tối hẳn, khi đèn hai bờ vừa lên và bầu trời còn giữ chút sáng, đủ để hai dãy kiến trúc cùng hiện trong một khung hình. Du khách có thể đi bộ dọc bến, mua vé thuyền dạo sông Hoàng Phố để ngắm thành phố từ giữa sông, hoặc lên đài quan sát của Thượng Hải Trung Tâm nhìn xuống toàn cảnh. Vào cuối tuần và dịp lễ, khu vực này rất đông, đặc biệt ở bến phà gần cầu và đoạn trước toà Hải quan; nếu muốn chụp ảnh mà không bị chen, nên đi vào buổi tối ngày thường. Một lưu ý thực tế: dãy nhà phía tây vẫn là trụ sở đang làm việc, nhiều nơi không mở cửa cho khách tự do vào; muốn xem bên trong những toà như trụ sở cũ của ngân hàng Hối Phong hay khách sạn Hoà Bình, phải đăng ký theo tour hoặc vào qua lối khách sạn, quán cà phê bên trong.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Bến Thượng Hải · Wikipedia tiếng Anh — The Bund · Tân Hoa Xã — Bến Thượng Hải, hành lang ven sông hơn trăm năm của Thượng Hải · Nhân Dân nhật báo — Từ tô giới đến trung tâm tài chính: chặng đường của Thượng Hải · Shanghai Daily — Bảo tồn dãy công trình kiến trúc lịch sử Bến Thượng Hải