Đôn Hoàng: ốc đảo cuối cùng và hang Mạc Cao nghìn năm

Đôn Hoàng — ốc đảo cuối cùng trước khi sa mạc mở ra

Đi theo con đường tơ lụa từ Trường An về phía tây, qua hành lang Hà Tây của tỉnh Cam Túc, bạn sẽ tới Đôn Hoàng (敦煌) — ốc đảo cuối cùng trước khi đất nhường chỗ hoàn toàn cho cát. Trước mặt thành phố là biển cát của sa mạc Gobi và Taklamakan, sau lưng là dãy Kỳ Liên Sơn. Chính vị trí "cửa ngõ phía tây" ấy đã biến một thị trấn nhỏ giữa hoang mạc thành một trong những điểm giao lưu văn hoá lớn nhất châu Á suốt hơn một nghìn năm.

Đôn Hoàng ngày nay là một thành phố cấp huyện thuộc tỉnh Cam Túc, nằm ở rìa tây bắc của hành lang Hà Tây. Đây là nơi thương nhân, nhà sư, binh lính và lạc đà dừng chân lấy nước, đổi ngựa trước khi dấn vào chặng đường đầy hiểm nguy xuyên Trung Á. Tên "Đôn Hoàng" thường được giải thích là "to lớn và rực rỡ" — chữ 敦 nghĩa lớn lao, chữ 煌 nghĩa huy hoàng — dù ý nghĩa nguyên gốc gắn với địa danh cổ vẫn còn nhiều cách lý giải khác nhau trong giới nghiên cứu.

Ở đây nước là thứ quý hơn vàng. Ốc đảo Đôn Hoàng sống nhờ tuyết tan từ Kỳ Liên Sơn chảy xuống qua sông Đảng Hà, tạo ra một dải xanh nhỏ nhoi giữa vùng đất mà lượng mưa hằng năm chỉ vài chục milimét. Đó cũng là lý do vì sao mọi con đường lớn của phương tây Trung Quốc cổ đại đều phải đi qua nơi này.

Hang Mạc Cao — kho báu Phật giáo bên vách đá

Cách trung tâm thành phố chừng 25 km về phía đông nam, một vách đá dài bên bờ sông Đại Tuyền bị đục thủng bởi hàng trăm cửa hang. Đó là hang Mạc Cao (莫高窟), còn gọi là Thiên Phật Động — "động nghìn Phật". Theo ghi chép truyền lại, năm 366 sau Công nguyên, một nhà sư tên Lạc Tăng trên đường hành hương qua đây đã thấy ánh vàng rực trên đỉnh núi, bèn đục hang đầu tiên để thiền định. Từ đó, suốt hơn một nghìn năm, các triều đại kế tiếp nhau mở thêm hang mới, tô tượng và vẽ tường.

Con số thường được nhắc tới nhất là 492 hang được bảo tồn, chứa khoảng 45.000 mét vuông bích hoạ và hơn 2.000 tượng màu. Năm 1987, UNESCO ghi di tích này vào Danh sách Di sản Thế giới. Cần nói rõ để tránh lẫn lộn: tổng số hang đã khảo sát được tới nay là khoảng 735, trong đó 248 hang ở phía bắc vốn không phải nơi thờ tự mà là chỗ ở, phòng thiền và mộ của các nhà sư. Con số 492 là phần hang có tác phẩm nghệ thuật được ghi danh, còn khoảng 487 hang nằm ở sườn phía nam.

Điều khiến Mạc Cao nổi tiếng khắp giới nghiên cứu không chỉ là tượng và tranh. Năm 1900, một người trông coi đạo quán tên Vương Viên Lục tình cờ phát hiện một hang nhỏ bị bịt kín — nay gọi là hang số 17 — chứa hàng chục nghìn bản thảo, tranh, vải lụa và kinh sách có niên đại từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 11. Về sau, một phần rất lớn kho bản thảo quý này bị các đoàn thám hiểm nước ngoài mang đi, ngày nay nằm rải rác ở Bảo tàng Anh, Thư viện Quốc gia Pháp và nhiều bộ sưu tập khác. Đây được xem là một trong những mất mát đau đớn nhất của di sản Trung Quốc.

Tham quan Mạc Cao có quy định riêng: mỗi lượt khách vào theo nhóm và theo tuyến hang được phân sẵn để hạn chế hơi ẩm và khí thở làm hỏng bích hoạ. Trong hang có tác phẩm nghệ thuật, việc chụp ảnh và quay phim thường bị cấm; du khách nên cất máy ảnh từ cửa soát vé.

Núi cát kêu và suối trăng lưỡi liềm

Ngay sát thành phố là Minh Sa Sơn (鸣沙山 — "núi cát kêu"), dải cồn cát chạy dài khoảng 40 km theo chiều đông – tây và rộng chừng 20 km, đỉnh cao nhất cách nền cát khoảng 250 m. Đứng trên đỉnh nhìn xuống, giữa bốn bề cát vàng là Nguyệt Nha Tuyền (月牙泉) — suối hình trăng lưỡi liềm. Hồ nước này dài chừng 100 m, chỗ rộng nhất khoảng 25 m, sâu tối đa gần 5 m; tuy nhiên một số nguồn khác đo được chiều dài 150–200 m và chiều rộng tới 50 m, nên các con số cụ thể còn chênh lệch tuỳ thời điểm đo và tuỳ nguồn.

Điều lạ là suối nằm lọt giữa cát ít nhất hai nghìn năm mà không bị lấp. Cát quanh hồ luôn được gió thổi dồn về, song hình dáng thung lũng và hướng gió lại khiến cát bị cuốn ngược lên sườn dốc thay vì tràn xuống lòng hồ — một hiện tượng cân bằng mà người xưa coi là điềm lành. Bên bờ suối có một cụm lầu các mái cong, hành lang gỗ và cây xanh, nơi du khách nghỉ chân sau khi leo cát. Buổi chiều muộn là lúc cảnh đẹp nhất: cát chuyển từ vàng nhạt sang đỏ sẫm, mặt suối in ngược bóng lầu.

Leo cồn cát là trải nghiệm mất sức nhưng đáng làm. Người ta thường đi lên bằng cầu thang gỗ đặt sẵn trên sườn dốc, ngồi chờ hoàng hôn rồi trượt cát xuống. Ngoài ra còn có dịch vụ cưỡi lạc đà, đi xe địa hình và chụp ảnh lúc mặt trời mọc khi bóng cát đổ dài.

Phía tây Đôn Hoàng: hai cửa ải và "thành phố ma"

Đi tiếp về phía tây, con đường tơ lụa phải vượt qua hai cửa ải cổ nằm trong hoang mạc. Dương Quan (阳关) cách thành phố khoảng 70 km, Ngọc Môn Quan (玉门关 — "cửa ngọc") cách khoảng 90 km. Cả hai từng là trạm kiểm soát quân sự thời Hán, nơi người đi xa phải khai báo và đổi giấy thông hành trước khi rời Trung Nguyên. Nhà thơ Vương Duy đời Đường đã viết câu nổi tiếng "phía tây qua Dương Quan không còn người cũ" để nói về nỗi cô đơn của kẻ ra đi. Quanh đây còn dấu tích đoạn Vạn Lý Trường Thành đời Hán xây bằng đất nện, đến nay chỉ còn lại những bờ đất thấp chạy giữa cát.

Xa hơn nữa, cách thành phố khoảng 168–180 km về phía tây bắc, là Công viên Địa chất Quốc gia Yardang Đôn Hoàng (敦煌雅丹国家地质公园). Gió khô ráo thổi qua hàng triệu năm đã bào mòn các khối đất mềm thành những dạng tháp, thành luỹ, lâu đài và cả những hình thù giống con vật. Vùng này rộng gần 400 km², được đánh giá là một trong những quần thể địa hình yardang lớn và đẹp bậc nhất Trung Quốc. Người địa phương gọi nơi đây là "thành phố ma" (魔鬼城) vì lúc hoàng hôn, khi gió luồn qua các khối đá, âm thanh rì rầm vang lên như có ai đó đi lại giữa những toà nhà bỏ hoang. Đây cũng là một trong những điểm ngắm bầu trời đêm trong nhất của miền tây Trung Quốc.

Cần biết khi đi Đôn Hoàng

• Thời điểm đẹp nhất là từ tháng 5 tới tháng 10. Giữa mùa hè, nhiệt độ ban ngày có thể vượt 35 độ C, trong khi ban đêm mát hơn hẳn; mùa đông lạnh và vắng khách hơn.
• Chênh lệch nhiệt ngày và đêm ở vùng sa mạc rất lớn, nên mang theo áo khoác mỏng kể cả khi đi vào mùa hè.
• Mang giày kín, tất dày, khăn che mặt, kính râm và kem chống nắng; bọc máy ảnh và điện thoại để cát không lọt vào khe máy.
• Vé vào hang Mạc Cao nên đặt trước, nhất là dịp cao điểm, và nên đi buổi sáng để tránh nắng gắt. Lịch tham quan có thể thay đổi theo quy định bảo tồn.
• Đi tuyến phía tây (Dương Quan, Ngọc Môn Quan, yardang) nên thuê xe hoặc đi theo đoàn vì khoảng cách xa và hai bên đường không có dịch vụ; nên mang đủ nước.
• Buổi tối ở Đôn Hoàng có khu chợ đêm Sa Châu với quán nướng, hoa quả khô và đồ thủ công — nơi dễ tìm món ăn địa phương sau một ngày giữa cát.

Nguồn: UNESCO World Heritage Centre — Mogao Caves · Wikipedia tiếng Anh — Mogao Caves · CGTN — Stunning scenery of echoing sand dunes with crescent lake · China Discovery — Mingsha Mountain and Crescent Lake in Dunhuang · Top China Travel — Famous Landmarks in Dunhuang