Phúc Châu và Tam Phường Thất Hạng: ba phường, bảy ngõ

Phúc Châu và Tam Phường Thất Hạng — ba phường, bảy ngõ giữa lòng đô thị

Phúc Châu (福州) là thủ phủ tỉnh Phúc Kiến, nằm ở hạ lưu sông Mân, cách eo biển Đài Loan không xa. Thành phố có lịch sử hơn 2.200 năm và từ lâu đã được gọi bằng một cái tên rất đặc biệt: Dung Thành (榕城) — "thành cây đa", bởi cây đa được trồng khắp nơi từ đời Tống để che bóng mát và giữ đất. Hoa nhài, loài hoa gắn với nghề ướp trà nổi tiếng của vùng, là hoa biểu tượng của thành phố.

Nhưng điều khiến du khách nhớ Phúc Châu nhất lại nằm ngay giữa trung tâm. Đó là một khu phố cổ rộng khoảng 40 ha mang tên Tam Phường Thất Hạng (三坊七巷), nghĩa đen là "ba phường, bảy ngõ". Nơi đây được mệnh danh là "hoá thạch sống của hệ thống phường ngõ đô thị Trung Quốc" và "bảo tàng kiến trúc đời Minh – Thanh".

Ba phường, bảy ngõ và trục Nam Hậu Nhai

Khu phố được tổ chức theo một trục chính chạy bắc – nam tên là Nam Hậu Nhai (南后街), từ đó các ngõ nhánh toả ra hai bên như xương cá. Phía tây trục chính là ba phường: Y Cẩm (衣锦坊), Văn Nho (文儒坊) và Quang Lộc (光禄坊). Phía đông là bảy ngõ: Dương Kiều (杨桥巷), Lang Quan (郎官巷), Tháp (塔巷), Hoàng (黄巷), An Dân (安民巷), Cung (宫巷) và Cát Bí (吉庇巷). Cách gọi "phường" và "ngõ" ở đây không chỉ là tên đường mà là tên các đơn vị cư trú có từ thời xa xưa.

Điều thú vị là tên của những phường ngõ này gần như không thay đổi suốt hơn một nghìn năm. Người dân và sử sách vẫn gọi đúng cái tên mà cư dân đời Tấn, đời Đường đã dùng, khiến Tam Phường Thất Hạng trở thành một trong ít khu phố cổ ở Trung Quốc giữ được "địa chỉ" nguyên vẹn tới vậy.

Lịch sử và những ngôi nhà cổ

Khu phố khởi đầu từ cuối đời Tây Tấn (khoảng thế kỷ 3–4), định hình bố cục cơ bản vào đời Đường (618–907) và hưng thịnh nhất vào đời Minh – Thanh (1368–1911). Đây từng là nơi ở của tầng lớp quan lại, học giả và những gia đình giàu có của Phúc Châu, nên nhà cửa được xây dựng công phu với sân trong nhiều lớp, giếng trời, gỗ chạm và cả sân khấu ca kịch riêng.

Hiện nay khu phố còn giữ được khoảng 270 ngôi nhà cổ và hơn 150 công trình được xếp hạng bảo tồn, trong đó có nhiều di tích cấp quốc gia. Nét đặc trưng là tường trắng, ngói đen, cửa gỗ và đường lát đá, tạo nên vẻ trầm mặc rất khác với những khu phố thương mại ồn ào vây quanh. Năm 2013, Tam Phường Thất Hạng được đưa vào Danh sách dự kiến của UNESCO. Về giải thưởng bảo tồn di sản khu vực châu Á – Thái Bình Dương mà khu phố từng nhận, các nguồn ghi không thống nhất: có tài liệu nêu năm 2012, có tài liệu nêu năm 2015, nên đây là chi tiết cần kiểm chứng thêm.

Những ngôi nhà của người nổi tiếng

Điều làm nên tầm vóc của khu phố không chỉ là kiến trúc mà là con người. Nhiều nhân vật có ảnh hưởng lớn tới lịch sử cận đại Trung Quốc đã sinh ra hoặc sống ở đây. Có thể kể tới Lâm Tắc Từ (林则徐), vị quan nổi tiếng với việc tiêu huỷ thuốc phiện ở Hổ Môn; Nghiêm Phục (严复), nhà dịch giả đưa tư tưởng phương Tây vào Trung Quốc; Lâm Giác Dân (林觉民), người viết bức thư gửi vợ đầy cảm động trước khi hy sinh trong Cách mạng Tân Hợi; nhà văn Băng Tâm (冰心); và Thẩm Bảo Trinh (沈葆桢), gắn với công cuộc xây dựng hải quân cận đại. Theo một số tài liệu, có tới khoảng 400 nhân vật góp phần vào công cuộc cận đại hoá Trung Quốc từng sống trong khu phố nhỏ bé này.

Nhiều ngôi nhà trong số đó nay mở cửa làm nhà lưu niệm, bảo tàng nhỏ hoặc không gian trưng bày. Đi bộ qua các ngõ, du khách có thể vừa xem kiến trúc vừa đọc về cuộc đời những người từng ở đây.

Trà hoa nhài và văn hoá suối nước nóng

Phúc Châu được coi là quê hương của trà hoa nhài. Từ đời Tống, người địa phương đã biết ướp trà khô với hoa nhài tươi để tạo ra loại trà thơm dịu. Vào cuối đời Thanh, Phúc Châu là một trong những trung tâm buôn bán trà của Trung Quốc, chiếm khoảng một phần ba tổng lượng trà xuất khẩu của cả nước, phần lớn là trà hoa nhài. Năm 2011, thành phố được công nhận là "quê hương trà hoa nhài", và tới năm 2014, hệ thống trồng hoa nhài và chế biến trà của Phúc Châu được Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc ghi nhận là Di sản Nông nghiệp Quan trọng Toàn cầu.

Một điều ít người biết: Phúc Châu là một trong số ít thành phố trên thế giới có suối nước nóng ngay trong nội đô. Người dân gọi việc tắm suối là "văn hoá nước vàng" vì màu nước khoáng, và gọi nhà tắm công cộng là "thang trì điếm". Ngay từ thời Bắc Tống, thành phố đã có hàng chục nhà tắm công do nhà nước và tư nhân mở. Nhiều địa danh trong thành phố bắt nguồn từ các con suối, ví dụ khu Cổ Tam Toà ở quận Cổ Lâu, tên gọi gắn với ba nhà tắm xây từ thời Ngũ Đại.

Ăn gì, đi đâu trong khu phố cổ

Ẩm thực Phúc Châu, hay còn gọi là Mân Thái, nổi tiếng với vị thanh, trong và cách chế biến cầu kỳ. Món trứ danh là Phật Khiêu Tường (佛跳墙) — món hầm gồm hải sản, thịt và các nguyên liệu quý, cái tên ngụ ý mùi thơm tới mức Phật phải nhảy qua tường. Bên cạnh đó là cá viên Phúc Châu (鱼丸) vỏ dai làm từ cá đánh nhuyễn, nhục yến (肉燕) với vỏ mỏng làm từ thịt, mì sợi tuyến (线面) ăn trong dịp sinh nhật, và cháo Ảo Cửu (拗九粥) nấu vào dịp lễ riêng của người địa phương.

Trong khu phố cổ, ban ngày có thể thăm các nhà lưu niệm và nghe Mân Kịch (闽剧) — loại hí kịch đặc trưng của Phúc Châu. Buổi tối, khi đèn lồng đỏ thắp dọc Nam Hậu Nhai, khu phố trở nên đông vui với hàng quà vặt, quạt giấy, đèn lồng và đồ sơn mài — món trong nhóm "Tam bảo Phúc Châu" gồm sơn mài, chạm đá và cắt bần.

Cần biết khi đi Tam Phường Thất Hạng

• Khu phố nằm ngay trung tâm quận Cổ Lâu, đi bộ là chính và rất thuận tiện vì gần các tuyến tàu điện ngầm của thành phố.
• Nên dành ít nhất nửa ngày; nếu muốn vào nhiều nhà lưu niệm, nên tính cả ngày. Một số nhà cổ bán vé riêng, một số miễn phí.
• Buổi tối là lúc khu phố đẹp và đông nhất nhờ đèn lồng; muốn chụp ảnh vắng người thì nên đi vào sáng sớm.
• Kết hợp tắm suối nước nóng trong nội đô vào buổi tối — đây là trải nghiệm đặc trưng của Phúc Châu mà ít thành phố khác có được.
• Thử trà hoa nhài tại một quán trà trong ngõ và mua một gói mang về; sản phẩm này là niềm tự hào lâu đời của thành phố.

Nguồn: UNESCO World Heritage Centre — SanFangQiXiang · Chính quyền tỉnh Phúc Kiến — Sanfang Qixiang Historical and Cultural Block in Fuzhou · China Daily — Bringing the history back to the homes · China Daily — Jasmine and banyan trees boast millenia of culture · Travel China Guide — Fuzhou Travel Guide