Hồ Bà Dương: hồ nước ngọt lớn nhất Trung Quốc và 98% sếu trắng của thế giới

Hồ Bà Dương — hồ nước ngọt lớn nhất Trung Quốc

Vào tháng Mười Hai, nước hồ Bà Dương chỉ còn là một dải hẹp chạy giữa những bãi bùn rộng mênh mông, và trên các doi đất ấy, chim đứng kín như rắc hạt. Hồ Bà Dương nằm ở phía bắc tỉnh Giang Tây, bờ nam sông Trường Giang, trải qua địa phận các thành phố Nam Xương, Cửu Giang và Thượng Nhiêu, rồi đổ ra Trường Giang ở huyện Hồ Khẩu. Đây là hồ nước ngọt lớn nhất Trung Quốc và là hồ lớn thứ hai cả nước, chỉ sau hồ mặn Thanh Hải.

Các con số cơ bản: diện tích mặt hồ 3.283 ki-lô-mét vuông khi mực nước ở trạm Hồ Khẩu là 21,71 mét; chiều dài bắc nam 173 ki-lô-mét, chỗ rộng nhất 74 ki-lô-mét, đường bờ dài khoảng 1.200 ki-lô-mét. Lưu vực hồ rộng 162.000 ki-lô-mét vuông, nhận nước từ năm con sông lớn là Cám Giang, Phủ Hà, Tín Giang, Nhiêu Hà và Tu Thuỷ, rồi thoát nước ra Trường Giang. Lượng nước hồ đổ vào Trường Giang chiếm khoảng một phần năm lưu lượng của dòng chính, và khi Trường Giang có lũ, hồ lại đóng vai trò vùng trữ nước cho hạ lưu.

Một năm hai mùa nước

Điều khiến hồ Bà Dương khác mọi hồ khác ở Trung Quốc là nó đổi hình dạng theo mùa. Từ tháng 5 tới tháng 10 là mùa lũ: nước tràn khắp các bãi, hồ rộng ra, có năm lên tới 3.700 ki-lô-mét vuông. Từ tháng 11 tới tháng 3 năm sau là mùa khô: nước rút, lòng hồ lộ ra thành những cánh đồng cỏ và bãi bùn, mặt nước chỉ còn dưới 1.000 ki-lô-mét vuông, cá biệt có năm chỉ vài trăm ki-lô-mét vuông. Người địa phương đúc kết hiện tượng ấy bằng bốn chữ: nước lên là hồ, nước xuống là sông.

Hai mốc đáng nhớ của trạm thuỷ văn Tinh Tử, trạm đo chuẩn của hồ: mực nước cao nhất lịch sử là 22,53 mét vào ngày 12 tháng 7 năm 2020, vượt cả trận lũ năm 1998; mực nước thấp nhất lịch sử là 7,1 mét vào ngày 26 tháng 9 năm 2022. Nói cách khác, chỉ trong hơn hai năm, cùng một cái hồ ấy đã đi từ kỷ lục nước lớn sang kỷ lục nước cạn.

Lạc Tinh Đôn — hòn đá nổi lên rồi chìm xuống

Không đâu thể hiện rõ mùa nước bằng hòn đảo đá Lạc Tinh Đôn, nằm ở địa phận thành phố Lô Sơn. Đảo rộng khoảng 1.800 mét vuông, phần đá cao hơn hai chục mét, trên đảo có cổng đá, một ngôi chùa nhỏ, một sân ngắm cảnh và một ngôi tháp bảy tầng — những công trình được dựng từ đời Đường, đời Minh và được dựng lại năm 1998. Vào mùa khô, nước rút, người ta đi bộ hoặc đi xe điện từ bờ đê Tử Dương ra tận chân đảo, leo lên tháp nhìn bốn phía toàn cỏ và bùn. Vào mùa lũ, đảo bị nước phủ gần hết, chỉ còn phần mái tháp và mấy tường đá nhô lên giữa mặt nước. Người Trung Quốc vẫn dẫn câu thơ của Vương An Thạch khi nói về nơi này: vạn dặm Trường Giang, một chén rượu.

Sếu trắng và cả một mùa đông chim

Hồ Bà Dương là điểm trú đông quan trọng nhất của chim nước ở Đông Á. Từ tháng 10 tới tháng 4, hơn 70 vạn con chim từ Siberia và vùng đông bắc Trung Quốc bay về đây; khu bảo tồn ghi nhận hơn 300 loài. Trong đó có những con số khó tin: hơn 98% quần thể sếu trắng của thế giới trú đông ở hồ, hơn 80% quần thể cò trắng phương đông, hơn 70% quần thể sếu cổ trắng và hơn 60% quần thể ngan trời. Nói cách khác, với loài sếu trắng, hồ Bà Dương là gần như toàn bộ cơ hội sống còn của loài.

Lịch sử bảo vệ sếu ở đây có mốc rõ ràng. Năm 1980, giới nghiên cứu ghi nhận 91 con sếu trắng trú đông ở hồ. Năm 1983, tỉnh Giang Tây lập khu bảo tồn chim, với diện tích ban đầu khoảng 24.000 héc-ta; năm 1988 khu bảo tồn được nâng lên cấp quốc gia, năm 1992 được ghi vào danh sách đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế theo Công ước Ramsar. Số sếu trắng tăng dần: 450 con năm 1983, 1.482 con năm 1988, 2.653 con năm 1989, vượt 4.000 con từ năm 2001 và đạt 5.042 con vào mùa đông năm 2024. Khu bảo tồn cấp quốc gia rộng 22.400 héc-ta, quản lý chín hồ nhỏ là Sa Hồ, Đại Xoá Hồ, Bạng Hồ, Chu Thị Hồ, Mai Tây Hồ, Tượng Hồ, Đại Hồ Trì, Thường Hồ Trì và Trung Hồ Trì, nằm trên địa bàn các huyện Vĩnh Tu, Tinh Tử và Tân Kiến (nay thuộc các đơn vị hành chính mới).

Một lưu ý quan trọng cho khách: từ năm 2022, khu bảo tồn thông báo cấm vào khu vực bảo vệ nghiêm ngặt khi chưa được phép. Muốn ngắm chim, du khách nên tới các điểm quan sát được quy hoạch cho du lịch thay vì tự ý đi vào bãi bùn.

Cá heo sông và chuyện ngư dân rời thuyền

Hồ Bà Dương không chỉ có chim. Đây là nơi trú ẩn lớn nhất của cá heo sông Dương Tử, loài thú biển nhỏ đang ở mức cực kỳ nguy cấp. Khảo sát toàn lưu vực năm 2022 đếm được 1.249 con, tăng 23,42% so với năm 2017 và là lần đầu tiên con số ngừng giảm; trong đó riêng hồ Bà Dương có 492 con, chi khoảng 40% quần thể. Trước đó, các kỳ khảo sát năm 2012 và 2017 ghi nhận ở hồ lần lượt 450 và 457 con.

Một thay đổi lớn khác của hồ diễn ra trên bờ, không dưới nước. Từ ngày 1 tháng 1 năm 2021, Trung Quốc thực hiện lệnh cấm đánh bắt cá trong mười năm trên toàn lưu vực Trường Giang, trong đó có hồ Bà Dương. Hàng chục nghìn hộ ngư dân quanh hồ chuyển khỏi nghề chài lưới, bỏ thuyền lên bờ, chuyển sang nghề khác hoặc tham gia các đội tuần tra bảo vệ vùng nước. Đó là lý do các bài viết về hồ Bà Dương những năm gần đây vừa nói về chim trở lại, vừa nói về cỏ cháy, hạn hán và nước rút — cùng một hồ, nhiều vấn đề.

Đi ngắm chim ở đâu, mùa nào

• Thời gian: chim về từ cuối tháng 10 và đông nhất từ tháng 12 tới tháng 2; tháng 3 bắt đầu bay đi. Tháng 6 tới tháng 8 thích hợp để nhìn mặt hồ ngập nước.
• Ngô Thành (吴城镇) ở huyện Vĩnh Tu là thị trấn ngắm chim quen thuộc nhất, đi từ Nam Xương bằng xe hoặc thuyền mất khoảng hai giờ. Điểm quan sát chim ở đây có vé nhỏ, theo các trang hướng dẫn là khoảng 15 nhân dân tệ; giá thay đổi nên kiểm lại trước khi đi.
• Huyện Đô Xương có khoảng 185 vạn mẫu đất ngập nước và thường đón khoảng 20 vạn con chim trú đông, tức gần một phần ba tổng số chim của cả hồ.
• Huyện Bà Dương, phía đông hồ, có công viên đất ngập nước quốc gia Bà Dương với tuyến thuyền trong hồ; vé tham khảo khoảng 165 nhân dân tệ một người gồm cả thuyền.
• Vài điểm khác có thể ghép cùng chuyến: núi Thạch Chung ở huyện Hồ Khẩu, nơi nhìn ra chỗ hồ gặp Trường Giang, vé tham khảo khoảng 61 nhân dân tệ; đảo Đại Cô Sơn, vé khoảng 5 nhân dân tệ.

Hồ Bà Dương đẹp nhất không phải lúc nước đầy như biển, mà vào lúc nước đã rút. Khi mặt nước chỉ còn một dải hẹp, những cánh đồng cỏ trong lòng hồ hiện ra, sếu trắng đứng thành vệt dài ở đường chân trời, và người ta hiểu vì sao mỗi mùa đông nơi đây ồn ào gió và im lặng tiếng chim cùng một lúc. Điều đáng lo cũng nằm ở đấy: một hồ mà sếu trắng của cả thế giới dồn về thì không có lựa chọn thứ hai, nên nước hồ lên xuống thất thường những năm gần đây là câu chuyện không của riêng tỉnh Giang Tây.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 鄱阳湖 · Wikipedia tiếng Việt — Hồ Bà Dương · Tân Hoa Xã — 鄱阳湖上白鹤飞：从白鹤迁徙路线之变看生态文明建设 · The Paper (Bành Phái) — 极值之下｜在干旱的鄱阳湖旁，守候候鸟越冬 · Cục Lâm nghiệp Trung Quốc — 鄱阳湖：一泓碧水润泽万物